Laudetur Iesus Christus!

Miasto Durham, położone w północno-wschodniej Anglii, ma swoje korzenie w czasach anglosaskich, choć ślady osadnictwa w regionie sięgają epoki prehistorycznej. Strategiczne położenie miasta na wzgórzu otoczonym rzeką Wear sprzyjało jego rozwojowi jako miejsca obronnego. Nazwa „Durham” pochodzi od staroangielskiego „Dunholm”, co oznacza „wzgórze na wyspie” lub „wzgórze otoczone wodą”. W okresie przednormańskim Durham było niewielką osadą, ale jego znaczenie wzrosło w X wieku, gdy stało się centrum kultu św. Cuthberta, jednego z najważniejszych świętych anglosaskich. To właśnie wokół jego relikwii zaczęło kształtować się religijne i polityczne znaczenie miasta.

Historia katedry w Durham zaczyna się w 995 roku, gdy mnisi z Lindisfarne, uciekając przed najazdami wikingów, osiedlili się w Durham, przynosząc ze sobą relikwie św. Cuthberta. Według legendy, miejsce to zostało wybrane za sprawą boskiego znaku – wóz z relikwiami zatrzymał się na wzgórzu nad rzeką Wear i nie można go było ruszyć dalej. Wkrótce wzniesiono tam pierwszą drewnianą kaplicę, zwaną „Białą Cerkwią”, która stała się zalążkiem przyszłej katedry. Ta skromna budowla służyła jako miejsce przechowywania relikwii św. Cuthberta i centrum jego kultu, przyciągając pielgrzymów z całej Northumbrii.

Po podboju normańskim w 1066 roku Durham zyskało strategiczne i religijne znaczenie. Normanowie, dążąc do umocnienia swojej władzy w niespokojnej północnej Anglii, postanowili wznieść monumentalną katedrę, która miała symbolizować ich autorytet i oddanie wierze chrześcijańskiej. Budowę obecnej katedry rozpoczęto w 1093 roku pod kierownictwem biskupa Wilhelma de St-Calais, a jej konsekracja miała miejsce w 1133 roku. Wzniesiona w stylu normańskim (romańskim), katedra była jednym z najważniejszych osiągnięć architektonicznych średniowiecznej Anglii, łącząc funkcje religijne, obronne i administracyjne.

Św. Cuthbert (ok. 634–687) jest centralną postacią w historii Durham. Był mnichem, pustelnikiem i opatem Lindisfarne, znanym ze swojej pobożności, cudów i ascetycznego życia. Jego postać przybliżałem przy relacji z katedry w Carlisle (TUTAJ) ale chyba nikt się nie pogniewa, jeżeli odświeżymy pamięć co wierniejszych czytelników naszej serii na korzyść nowoprzybyłych… :)

Św. Cuthbert urodził się w północnej Northumbrii w okolicach roku 635 - w tym samym roku św. Aidan założył słynny klasztor na wyspie Holy Island - Lindisfarne. Niewiadomo zbyt wiele o jego dzieciństwie, oprócz tego, że został wychowany w wierze katolickiej i w rodzinie zastępczej szkolony w sztuce wojennej, na co zachowały się dowody wzięcia przez niego udziału w conajmniej jednej potyczce, co było z resztą totalnie normalnym dla chłopców w tamtych czasach.

Jego życie zmieniło się gdy miał mniej więcej 17 lat i pewnej nocy "opiekował się" stadem owiec sąsiadów (jako że nie był pastuchem, bardziej prawdopodobnym jest, że tego wieczoru stał on po prostu na nocnej straży). Spoglądając w gwiazdy zauważył światło, które zstępowało na ziemię i powracając wydawało się "eskortować" duszę do nieba. Był to 31 sierpnia roku Pańskiego (AD) 651 - noc w którą zmarł św. Aidan. Być może już wcześniej młody Cuthbert rozważał życie zakonne, ale ta noc i to wydarzenie było dla niego momentem podjęcia stanowczej decyzji w kwestii swojej przyszłości.

Wyruszył więc do klasztoru w Melrose, notabene także założonego przez św. Aidana i poprosił o przyjęcie w szeregi nowicjuszy, gdzie spędził kolejne 13 lat swojego życia.

Kiedy mnisi z Melrose otrzymali nowe ziemie i misję, by założyć nowy klasztor w... Ripon (opisywanym przez nas w innym artykule TUTAJ), św Cuthbert był w grupie jego założycieli. W swoich późnych latach 20-tych powrócił do ojczystego klasztoru, gdy dowiedział się, że jego przyjaciel i nauczyciel, przeor Boisil, znajdował się na łożu śmierci. Po jego odejściu, zastąpił go na stanowisku przeora Melrose.

W 664 AD uczestniczył w tzw. Synodzie w Whitby który ostatecznie zdecydował o tym, że królestwo Northumbrii przestaje podążać duchowo za irlandzkim, celtyckim przykładem, a zwraca się w kwestiach wiary ku kontynentowi - Rzymowi. W rezultacie irlandzcy mnisi Lindisfarne nie zgadzający się z postanowieniami soboru opuszczają wyspę, a opat klasztoru w Melrose zostaje mianowany równocześnie opatem Lindisfarne, a co za tym idzie - św. Cuthbert wraz z nim.

Przeprowadza się on do Lindisfarne (Holy Island) mając mniej więcej 30 lat i mieszka tam przez następne 10 lat. Sprawnie zarządzał opactwem; był aktywnym misjonarzem, a także doskonałym przewodnikiem duchowym. Jego postawa i przykładny żywot katolika sprawiły, że stał się popularny i często proszono go o radę. W wieku 40 lat stwierdził jednak, że Bóg wzywa go do życia pustelniczego wzorem Ojców Pustyni, w celu duchowej walki z siłami zła, którą można podjąć tylko w odosobnieniu.

Po krótkim, próbnym okresie na malutkiej, przyległej do Lindisfarne wysepce decyduje się przenieść do większej i bardziej odległej wyspy znanej jako "Inner Farne" gdzie buduje pustelnię i mieszka w niej przez kolejne 10 lat swojego życia. Oczywiście ludzie nie zapominają o świętym - nadal udają się do niego po rady, konsultacje, pomoc. Przez większość część roku jednak, wody Morza Północnego, otaczającego wyspę pustelnii świętego są wystarczająco wzburzone by uniemożliwić światu zewnętrznemu dostanie się do niego.

W wieku 50 lat św. Cuthbert został poproszony przez Kościół jak i króla Northumbrii by opuścił swoją pustelnię i przyjął biskupią mitrę. Święty przyjmuje ten honor i przez następne dwa lata aktywnie podróżuje przez kraj wzorem swojego poprzednika - św. Aidana. Podczas jednej z takich podróży (685) odwiedza żonę króla Egfrida w Lugubalia (Luguvalium) (błędnie zwanym przez Anglików Luel, jak donosi opisując żywot świętego kronikarz - św. Beda Czcigodny, a przez nas znanym jako dzisiejsze Carlisle) gdzie proroczą wizją obwieszcza jej, że jej mąż, król został zabity przez Piktów podczas jednej z bitew toczonych w Szkocji.

Czując zbliżającą się śmierć postanawia wrócić do swojej pustelni na Inner Farne gdzie otoczony swoimi współbraćmi, umiera 20 marca 687 r. Po śmierci jego ciało zostało przeniesione do opactwa Lindisfarne i tam pochowane.

Po licznych wędrówkach mnichów z Lindisfarne, którzy uciekali przed wikingami, relikwie św. Cuthberta znalazły stałe miejsce w Durham w 995 roku. Według legendy, mnisi, kierowani boskim znakiem, wybrali to miejsce, gdy wóz z relikwiami zatrzymał się i nie można go było ruszyć dalej. Wkrótce potem wzniesiono pierwszą drewnianą kaplicę, znaną jako „Biała Cerkiew”, która stała się zalążkiem przyszłej katedry.

Św. Beda Czcigodny (ok. 673–735) tj. Beda Venerabilis, jest kolejną kluczową postacią związaną z historią Durham, choć jego życie i działalność koncentrowały się głównie w klasztorach w Wearmouth i Jarrow, niedaleko Durham. Beda był mnichem, historykiem, teologiem i jednym z najważniejszych uczonych wczesnego średniowiecza. Jego najsłynniejsze dzieło, „Historia ecclesiastica gentis Anglorum” (Historia kościelna narodu angielskiego), jest bezcennym źródłem informacji o wczesnym chrześcijaństwie w Anglii, które cytujemy bez mała w każdej relacji “Szlakiem katedr”. Beda opisał życie i cuda Cuthberta w swoim dziele „Vita Sancti Cuthberti”, przyczyniając się do wzrostu jego kultu. Chociaż Beda nie był bezpośrednio związany z Durham, jego relikwie zostały przeniesione do katedry w Durham w XI wieku, co dodatkowo podniosło znaczenie tego miejsca. Obecność relikwii św. Bedy uczyniła Durham miejscem kultu nie tylko dla pielgrzymów czczących św. Cuthberta, ale także dla tych, którzy szanowali Bedę jako uczonego i świętego. Jego pisma, które obejmowały teologię, historię, astronomię i gramatykę, były szeroko czytane w średniowiecznej Europie, a jego kult w Durham umacniał intelektualną i duchową reputację miasta.

Nawa główna katedry jest arcydziełem normańskiej architektury, ukończonym w 1133 roku! Charakteryzują ją masywne, rzeźbione kolumny z geometrycznymi wzorami (np. zygzakami i rombami), które są jednym z najwcześniejszych przykładów dekoracyjnej kamieniarki normańskiej. Kolumny są tak duże, że niektóre mają w środku spiralne schody, które prowadzą na wyższe poziomy katedry! W jednej z nich znajduje się nawet małe pomieszczenie, używane w średniowieczu.

Grobowiec biskupa Thomasa Hatfielda znajduje się po południowej stronie prezbiterium katedry w Durham i jest jednym z najbardziej wyróżniających się zabytków w tej części kościoła. Został ukończony w roku śmierci biskupa, w 1381 roku, i jest uznawany za wyjątkowo dekoracyjny ze względu na swoje bogate zdobienia oraz historyczne znaczenie. Hatfield był jednym z najdłużej urzędujących biskupów książęcych (Prince Bishops) Durham, sprawując urząd od 1345 do 1381 roku.

Hatfield był zaufanym sługą króla Edwarda III, pełniąc ważne funkcje administracyjne i finansowe, m.in. jako Receiver of the Chamber (1338–1344) oraz Keeper of the Privy Seal (1344–1345). Był również zaangażowany w wojny z Francją, w tym w bitwę pod Crécy w 1346 roku, gdzie uratował syna króla, Czarnego Księcia. W podziękowaniu król pozwolił na umieszczenie swojego wizerunku i herbu na grobowcu Hatfielda.

Katedra była nie tylko miejscem kultu, ale także siedzibą biskupów Durham, którzy cieszyli się ogromną władzą. Biskupi Durham, zwani „biskupami-książętami” (prince-bishops), posiadali unikalne uprawnienia, które łączyły władzę duchowną z świecką. Mieli prawo do utrzymywania własnych wojsk, sądów i mennicy, co czyniło ich niemal niezależnymi władcami w regionie. Ta wyjątkowa pozycja wynikała z konieczności obrony północnej Anglii przed najazdami Szkotów i utrzymania porządku w niespokojnym regionie.

Katedra w Durham była także centrum życia monastycznego. W średniowieczu była zarządzana przez benedyktynów, którzy przestrzegali ścisłej reguły zakonnej i dbali o relikwie świętych. Mnisi odgrywali kluczową rolę w organizacji pielgrzymek, a także w edukacji i działalności charytatywnej. Wokół katedry rozwijało się miasto, które czerpało korzyści z napływu pielgrzymów i handlu. W okresie przed rewolucją protestancką katedra była bogato zdobiona, a jej skarbiec zawierał cenne relikwiarze, księgi liturgiczne i dzieła sztuki.

Katedra w Durham była przede wszystkim sanktuarium relikwii św. Cuthberta, które stanowiły serce jej duchowego znaczenia. Relikwie te, obejmujące ciało świętego, jego szaty i przedmioty osobiste, przechowywano w bogato zdobionym grobowcu za głównym ołtarzem. Grób Cuthberta, otoczony złotymi i srebrnymi relikwiarzami, przyciągał tłumy pielgrzymów, którzy wierzyli w cudowną moc świętego, szczególnie w uzdrawianie chorób. Kult Cuthberta osiągnął szczyt w XIII i XIV wieku, a jego grób był jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w średniowiecznej Anglii.

Oprócz relikwii świętych Cuthberta i Bede, katedra przechowywała inne święte przedmioty, w tym relikwie św. Oswalda, króla Northumbrii, który zginął w 642 roku. W skarbcu katedry znajdowały się także fragmenty krzyża, na którym według tradycji miał zostać ukrzyżowany św. Andrzej, oraz inne mniejsze relikwie związane z lokalnymi świętymi. Te święte obiekty były przechowywane w kosztownych relikwiarzach, zdobionych złotem, srebrem i drogimi kamieniami.

Wnętrze katedry wypełniały malowidła ścienne, witraże i rzeźby, które ilustrowały sceny biblijne, życie św. Cuthberta oraz inne motywy chrześcijańskie. Niestety, wiele z tych dzieł zostało zniszczonych lub usuniętych podczas rewolucji protestanckiej w XVI wieku. W okresie przedrewolucyjnym witraże w katedrze były szczególnie cenione – przedstawiały one żywoty świętych, w tym szczegółowe sceny z życia Cuthberta, takie jak jego cuda czy pustelnicze życie na wyspie Inner Farne. Witraże w Kaplicy Dziewięciu Ołtarzy były uznawane za jedne z najpiękniejszych w średniowiecznej Anglii, choć większość z nich nie przetrwała do dziś.

W katedrze znajdowały się także bogato iluminowane manuskrypty, z których najsłynniejszym jest kopia „Ewangelii z Lindisfarne”, przechowywana w klasztorze benedyktyńskim przy katedrze. Ten manuskrypt, pochodzący z VIII wieku, jest arcydziełem sztuki insularnej, łączącej wpływy celtyckie, anglosaskie i śródziemnomorskie.

Na tym kończymy dzisiejszą relację, do usłyszenia w następnych artykułach!

Z Panem Bogiem i Maryją,

JJ

Laudetur Iesus Christus!

Historia Bristolu przed reformacją sięga czasów rzymskich, kiedy to na terenie dzisiejszego miasta istniała osada Abonae, położona nad rzeką Avon, w pobliżu ujścia do obecnego Kanału Bristolskiego. Abonae była niewielkim ośrodkiem z rzymskimi willami i fortami, połączonym traktem z pobliskim Aquae Sulis (dzisiejszym Bath, opisywanym przez nas TUTAJ). Jednak zorganizowane miasto, znane jako Brycgstow (Brightstowe) (staroangielskie „miejsce z mostem”), zaczęło kształtować się dopiero w XI wieku, co potwierdzają zapisy w Domesday Book z 1086 roku, gdzie Bristol pojawia się jako Bristou.

W średniowieczu, przed rewolucją protestancką w XVI wieku, Bristol rozwijał się jako ważny port handlowy, korzystając z dogodnego położenia przy rzece Avon i Kanale Bristolskim. Normanowie docenili strategiczne znaczenie miasta, budując w XI wieku jeden z najpotężniejszych zamków w południowej Anglii, który stał się kluczowym elementem obronnym.

W XII wieku Bristol otrzymał królewską kartę miejską (1155), co umożliwiło mu rozwój jako samodzielne hrabstwo od 1373 roku, podzielone między Gloucestershire i Somerset. Handel wełną, winem i innymi towarami przyczynił się do wzrostu zamożności miasta, które w okresie od XIII do XVIII wieku było jednym z trzech największych miast Anglii, obok Londynu i Yorku. Przed rewolucją Cranmera, Bristol był także ważnym ośrodkiem religijnym, z licznymi kościołami i klasztorami, w tym opactwem św. Augustyna, które później zyskało miano katedry. Miasto przyciągało pielgrzymów i kupców, a jego port stał się punktem wyjścia dla wypraw, takich jak ta Giovanniego Caboto (Johna Cabota) w 1497 roku.

Cabot przybył do Bristolu, drugiego co do wielkości portu w Anglii, pod koniec 1495 roku. Bristol był ważnym ośrodkiem handlu i rybołówstwa, a także punktem startowym dla wcześniejszych wypraw atlantyckich w poszukiwaniu legendarnej wyspy Hy-Brasil. Cabot przekonał miejscowych kupców oraz króla Henryka VII, że możliwe jest dotarcie do Azji krótszą, północną trasą przez Atlantyk. W 1496 roku król wydał Cabotowi i jego synom listy patentowe, które upoważniały ich do odkrywania nieznanych lądów i ustanowienia monopolu handlowego na towary przywożone przez port w Bristolu. Finansowanie wyprawy pochodziło głównie od kupców bristolskich oraz florenckiej rodziny bankierów Bardi.

John Cabot wyruszył z Bristolu na małym statku o nazwie Matthew z załogą liczącą około 18–20 osób, w tym prawdopodobnie jego syn Sebastiano. Celem było odnalezienie Przejścia Północno-Zachodniego, które miało prowadzić do Azji. Po opłynięciu Irlandii i żegludze na zachód przez Atlantyk, załoga dotarła do lądu 24 czerwca 1497 roku. Miejsce lądowania pozostaje przedmiotem sporów historyków – mogło to być wybrzeże Nowej Fundlandii, Labradoru lub Wyspy Cape Breton. Cabot nazwał odkryty ląd Terra Prima Vista („pierwszy widziany ląd”), co później przełożono na angielskie New Found Land.

Podczas tej wyprawy Cabot zbadał wybrzeże, nadając nazwy różnym miejscom, takim jak Przylądek Odkrycia, Wyspa Świętego Jana czy Przylądek Anglii. Nie nawiązał kontaktu z rdzennymi mieszkańcami, ale znalazł ślady ich obecności, takie jak sieci rybackie czy narzędzia. Odkrył również Wielką Ławicę Nowofundlandzką, obszar obfitujący w ryby, co miało ogromne znaczenie dla angielskiego rybołówstwa, zmniejszając zależność od połowów islandzkich. Kapitan, wierząc, że dotarł do północno-wschodnich wybrzeży Azji, powrócił do Bristolu 6 sierpnia 1497 roku. Po powrocie został entuzjastycznie przyjęty, otrzymał nagrodę 10 funtów od króla (równowartość dwuletniej pensji robotnika) oraz tytuł „Wielkiego Admirała”.

List napisany przez Johna Daya zimą 1497/1498 roku, prawdopodobnie do Krzysztofa Kolumba, dostarcza szczegółów na temat tej wyprawy. Wskazuje, że Cabot miał na pokładzie m.in. Burgundczyka, genueńskiego chirurga-golibrodę oraz dwóch kupców z Bristolu.

W lutym 1498 roku Cabot otrzymał od króla Henryka VII nowe listy patentowe na kolejną wyprawę. W maju 1498 roku wyruszył z Bristolu z flotą pięciu statków i około 200–300 ludzi. Wyprawa miała na celu dalsze eksplorowanie odkrytych terenów i dotarcie do Japonii (Cipangu). Niestety, losy tej ekspedycji są niejasne. Jeden ze statków, uszkodzony podczas sztormu, zawinął do Irlandii, a pozostałe cztery kontynuowały rejs. Tradycyjnie uważano, że Cabot i jego flota zaginęli na morzu, a on sam zmarł w 1498 lub 1499 roku. Jednak nowsze badania, oparte na dokumentach odnalezionych przez historyków, sugerują, że Cabot mógł wrócić do Anglii w 1500 roku, a jego ekspedycja zbadała wschodnie wybrzeże Kanady. Istnieją także przesłanki, że towarzyszący wyprawie ksiądz mógł założyć pierwszą chrześcijańską osadę na Nowej Fundlandii.

Św. Jordan, znany również jako Jordan z Bristolu, jest postacią enigmatyczną, której kult istniał w Bristolu przed rewolucją protestancką, ale której historyczność i tożsamość pozostają przedmiotem debat wśród historyków. Jego postać jest związana z lokalną tradycją religijną, szczególnie z kaplicą na College Green, a legendy i źródła historyczne przedstawiają różne wersje jego życia, od towarzysza św. Augustyna z Canterbury po średniowiecznego pustelnika lub krewnego fundatora opactwa św. Augustyna.

O św. Jordanie z pewnością wiemy niewiele, a jego biografia opiera się głównie na późniejszych źródłach i tradycjach. Tradycyjnie uważano go za towarzysza św. Augustyna z Canterbury, który przybył do Anglii w ramach misji gregoriańskiej w 597 roku, aby nawrócić Anglosasów na chrześcijaństwo. Według tej wersji, zaproponowanej przez Davida H. Higginsa z Uniwersytetu w Bristolu, Jordan mógł być młodym mnichem z rodu Jordanów, mieszkającym w klasztorze św. Andrzeja w Rzymie, który towarzyszył Augustynowi w podróży na zachód Anglii. Higgins sugeruje, że Jordan uczestniczył w ważnej konferencji z celtyckimi biskupami, a następnie założył pierwszy klasztor w regionie Bristolu, pozostając tam aż do śmierci. Jednak brak wzmianek o Jordanie w kluczowych tekstach, takich jak „Historia ecclesiastica gentis Anglorum” św. Bedy Czcigodnego, skłonił historyków, takich jak Michael Hare, do odrzucenia tej narracji jako fikcyjnej. Hare proponuje, że Jordan był raczej lokalnym świętym późnego średniowiecza, być może pustelnikiem z XIII lub XIV wieku, który mieszkał w kaplicy na College Green.

Inna teoria, wysunięta przez George’a Edwarda Weare’a w 1899 roku i poparta przez genealoga A.S. Ellisa, łączy Jordana z rodziną Fitzhardingów. Według tej hipotezy Jordan mógł być bratem Roberta Fitzhardinga, normańskiego szlachcica, który założył opactwo św. Augustyna w 1140 roku. Jeśli ta wersja jest prawdziwa, Jordan byłby synem Hardinga z Bristolu i wnukiem Eadnotha Stallera, anglosaskiego thane’a i zarządcy za czasów króla Edwarda Wyznawcy. Ellis sugeruje, że Jordan w podeszłym wieku mógł zostać kanonikiem w opactwie założonym przez brata lub zbudować kaplicę na College Green jako pustelnię. Najwcześniejsze dowody na kult Jordana pochodzą z testamentu wdowy Agnes Spelly z 1393 roku, która zostawiła darowiznę dla kaplicy św. Jordana na College Green, oraz z zapisów finansowych opactwa św. Augustyna z lat 1491–92, gdzie wspomniano fundusze z „pyx w kaplicy św. Jordana na zielonym placu”.

Katedra w Bristolu, formalnie znana jako Kościół Katedralny Świętej i Niepodzielnej Trójcy, została ufundowana w 1140 roku jako opactwo św. Augustyna przez Roberta Fitzhardinga, normańskiego szlachcica i lokalnego możnowładcę. Konsekrowana w 1148 roku, była klasztorem kanoników augustiańskich, którzy prowadzili życie monastyczne według reguły św. Augustyna. Opactwo szybko stało się ważnym ośrodkiem religijnym i kulturalnym w regionie, wspierając edukację i działalność charytatywną. Wschodnia część murów katedry, w tym kapitularz, pochodzi z XII wieku i zawiera jedne z pierwszych w Anglii przykładów łuków ostrołukowych, co świadczy o innowacyjności architektonicznej epoki. Na początku XIII wieku dobudowano kaplicę Najświętszej Maryi Panny (Elder Lady Chapel), a w XIV wieku większa część budowli została przebudowana w stylu Decorated Gothic, charakterystycznym dla angielskiej architektury gotyckiej, z równymi nawami i chórem, tworząc tzw. „hall church”. Pomimo problemów finansowych opactwa, w XV wieku dodano transept i główną wieżę, które dopełniły średniowiecznego wyglądu budowli.

Kościół St Mary Redcliffe ma swoje początki w XII wieku, a pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1158 roku. Obecna budowla zaczęła nabierać kształtu pod koniec XII wieku, ale główne prace nad jej gotyckim wyglądem rozpoczęły się w XIV i XV wieku. W tym okresie kościół był stopniowo rozbudowywany, głównie dzięki wsparciu zamożnej rodziny Canynges, która finansowała znaczną część przebudowy, w tym nawę i elementy dekoracyjne. W 1446 roku wieża kościoła została poważnie uszkodzona przez uderzenie pioruna, co zniszczyło jej górne dwie trzecie. Przed rewolucją protestancką kościół ten był ważnym miejscem dla kupców portowych Bristolu, którzy modlili się tutaj przy ołtarzu Matki Bożej z Redcliffe przed i po swoich morskich wyprawach. W 1541 roku historyk John Leland opisał St Mary Redcliffe jako jeden z najpiękniejszych kościołów w Anglii, co podkreśla jego znaczenie w średniowieczu.

Bristol był w XVII i XVIII wieku ważnym portem, z którego wypływały statki handlowe, ale także... pirackie! Jednym z najsłynniejszych piratów związanych z miastem był Edward Teach, znany jako Czarnobrody. Urodzony w Bristolu około 1680 roku, stał się postrachem mórz, rabując statki na Karaibach. W 1717 roku Teach zdobył francuski statek handlowy "La Concorde", który przekształcił w swój flagowy okręt, nazwany "Queen Anne's Revenge". Statek uzbroił w 40 dział, co czyniło go jednym z najpotężniejszych na Karaibach. Słynął z teatralnego wyglądu i budzenia grozy wśród swoich ofiar. Miał długą, czarną brodę, którą zaplatał w warkocze i ozdabiał wstążkami. Podczas bitew podpalał lonty wsunięte w brodę, co powodowało dym i sprawiało, że wyglądał jak nadprzyrodzona istota, a nie człowiek, co dodatkowo zastraszało jego przeciwników. Jego strategia polegała bardziej na zastraszaniu niż na przemocy. Często unikał walki, jeśli ofiary poddawały się bez oporu. Znany był z łaskawego traktowania jeńców, którzy współpracowali, co dodatkowo budowało jego legendę.

To właśnie wtedy Teach przybrał przydomek Czarnobrody, który stał się jego znakiem rozpoznawczym.

Kariera Czarnobrodego była krótka, ale intensywna. Zaczynał jako korsarz, czyli legalny pirat działający na zlecenie rządu, ale szybko zdecydował on przejść na… działalność niezależną! W 1717 r. brał udział m.in. w blokadzie portu w Charleston w Karolinie Południowej, biorąc zakładników i żądając okupu w postaci leków i przypraw. Po otrzymaniu tego, czego chciał, uwolnił jeńców i odpłynął. W 1718 roku, po przyjęciu królewskiego ułaskawienia, próbował "ustatkować się" w Karolinie Północnej, ale szybko powrócił do piractwa. Brytyjskie władze, zmęczone jego działalnością, wysłały porucznika Roberta Maynarda, by go schwytał. 22 listopada 1718 roku, u wybrzeży wyspy Ocracoke, Czarnobrody stoczył swoją ostatnią bitwę. Zginął po heroicznym, ale krwawym starciu – podobno otrzymał 20 ran ciętych i 5 postrzeleń, zanim padł martwy. Jego głowę odcięto i zawieszono na maszcie statku Maynarda jako ostrzeżenie dla innych piratów.

Wrak Queen Anne’s Revenge został odnaleziony u wybrzeży Karoliny Północnej w 1996 roku, a badania archeologiczne wraku dostarczyły naukowcom wielu informacji o życiu piratów.

Innym znanym statkiem związanym z miastem był SS Great Britain, zaprojektowany przez Brunela i zbudowany w Bristolu w 1843 roku, był pierwszym na świecie parowcem oceanicznym z żelaznym kadłubem i napędem śrubowym. To technologiczne cudo kursowało między Bristolem a Nowym Jorkiem, a w 1852 roku statek przewiózł polskiego podróżnika Seweryna Korzelińskiego do Australii, którego zapiski zainspirowały książkę "Tomek w krainie kangurów". Po 127 latach statek wrócił do Bristolu w 1970 roku, gdzie dziś jest muzeum, przyciągającym tłumy.

Kiedy Stany Zjednoczone zaczęły rozwijać swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne po uzyskaniu niepodległości pierwszy amerykański konsulat w Anglii, został ustanowiony w 1792 roku właśnie w Bristolu. Bristol, jako ważny port atlantycki, był kluczowym miejscem dla handlu i kontaktów transatlantyckich. Konsulat miał na celu wspieranie amerykańskich interesów handlowych, ochronę marynarzy oraz ułatwianie wymiany gospodarczej między USA a Wielką Brytanią. Pierwszym konsulem był Thomas Auldjo, który pełnił urząd w latach 1792–1796. Placówka ta była jedną z pierwszych amerykańskich misji konsularnych w Europie, odzwierciedlając rosnące znaczenie stosunków handlowych między dwoma krajami.

Z innych ciekawostek związanych z miastem - w 1827 roku w pubie “Bull” na North Street (obecnie “Steam Crane”) w celach ówcześnie marketingowych zdecydowano wystawić klatkę z… żywym lwem. Mało tego - właściciel pubu przekonał barmana, Josepha Kiddle’a, by wszedł do owej klatki w ramach zakładu pomiędzy nimi! Kiddle zakład przyjął lecz niestety, jak się pewnie domyślacie, został zaatakowany i rozszarpany na oczach przerażonej publiczności. Ta makabryczna historia pozostaje jedną z najbardziej szokujących opowieści związanych z miastem.

A teraz kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus !

Historia Bath sięga czasów starożytnych, kiedy to Rzymianie w I wieku n.e. założyli osadę nazwaną Aquae Sulis ("Wody Sulis"). Miasto powstało dzięki naturalnym gorącym źródłom, które były znane już wcześniej, prawdopodobnie Celtom, którzy czcili tu boginię Sulis, utożsamianą przez Rzymian z Minerwą, boginią mądrości i sztuki leczniczej. Rzymianie wybudowali w Bath kompleks łaźni oraz świątynię, które stały się centrum uzdrowiskowym i religijnym. Świątynia Sulis-Minerva była miejscem kultu, gdzie składano dary, monety i prośby, a nawet tzw. tabliczki z klątwami, z których niektóre zachowały się do dziś. Jednym z najcenniejszych artefaktów jest pozłacana głowa Minerwy, odnaleziona w starożytnych ruinach.

Według legendy miasto miało zostać założone przez mitycznego króla Bladuda, który, cierpiąc na trąd, miał zostać uzdrowiony po kąpieli w gorących źródłach, co skłoniło go do założenia osady w tym miejscu.

W VII wieku, Bath zaczęło przekształcać się w ważny ośrodek chrześcijański…

Pierwsze opactwo zostało założone w 675 roku przez Osrica, króla Hwicce, subkrólestwa zależnego od Mercji. Osric był katolickim władcą, który wspierał rozwój Kościoła w swoim regionie. Według źródeł, w tym roku Osric, król Hwicce, nadał Bercie, 100 hid ziemi w okolicach Bath na założenie klasztoru żeńskiego, co jest udokumentowane w anglosaskich kartach (np. Sawyer no. 51).

Klasztor początkowo funkcjonował, jak już wspomniałem, jako klasztor żeński, co było typowe dla wczesnych anglosaskich fundacji monastycznych. Kobiety z elit odgrywały istotną rolę w szerzeniu chrześcijaństwa, a klasztory żeńskie były centrami edukacji i kultury.

W VIII wieku, wraz z rosnącym wpływem Mercji, a później Wessex, klasztor mógł przejść pod kontrolę męskich wspólnot zakonnych. Nie jest jasne, kiedy dokładnie doszło do zmiany z klasztoru żeńskiego na męski, ale w IX wieku Bath było już określane jako klasztor benedyktyński zamieszkany przez mnichów.

Pierwotna budowla opactwa pochodziła z VII wieku, ale była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w X, XII i XVI wieku.

Św. Aldhelm (ok. 639–709) był jednym z pierwszych anglosaskich uczonych i poetów, a także biskupem Sherborne, którego działalność miała wpływ na chrystianizację Wessex, regionu, w którym znajduje się Bath. Urodził się w rodzinie królewskiej w Wessex i kształcił się w Canterbury pod kierunkiem arcybiskupa Teodora z Tarsu i opata Hadriana, zdobywając wszechstronną wiedzę w zakresie łaciny, teologii i literatury. Jako opat Malmesbury, Aldhelm założył kilka klasztorów i kościołów, przyczyniając się do szerzenia chrześcijaństwa wśród pogańskich Anglosasów.

Jego związek z Bath jest pośredni i opiera się na jego roli w chrystianizacji Wessex oraz bliskości geograficznej między Malmesbury a Bath. Aldhelm działał w czasach, gdy klasztor w Bath został założony przez Osrica i Bertę (675 rok), a jego wysiłki misyjne mogły wspierać rozwój chrześcijaństwa w regionie, w tym w Bath, które było ważnym ośrodkiem dzięki gorącym źródłom. Aldhelm był znany z pisania poezji łacińskiej, hymnów i traktatów, a także z kazań, które wygłaszał w lokalnych dialektach, by dotrzeć do prostych ludzi. Po śmierci w 709 roku został kanonizowany, a jego kult był szczególnie silny w Malmesbury i Sherborne.

Św. Dunstan (ok. 909–988) jest jedną z najważniejszych postaci w anglosaskiej historii Kościoła, znany jako reformator monastycyzmu, arcybiskup Canterbury i kluczowy uczestnik koronacji króla Edgara w Bath w 973 roku. Urodził się w Baltonsborough w Somerset, niedaleko Glastonbury, gdzie kształcił się w opactwie, zdobywając uznanie za pobożność, intelekt oraz zdolności artystyczne – był utalentowanym muzykiem, malarzem i rzemieślnikiem. Jako opat Glastonbury wprowadzał reformy benedyktyńskie, które miały na celu odnowę życia monastycznego w Anglii, a w 960 roku został arcybiskupem Canterbury, co dało mu wpływ na politykę kościelną i świecką.

Jego największym związkiem z Bath była rola w koronacji króla Edgara w Opactwie Bath, pierwszej w pełni udokumentowanej koronacji w historii Anglii. Dunstan przewodniczył ceremonii, opracowując liturgię opartą na frankijskich i bizantyjskich wzorcach, która stała się wzorem dla późniejszych koronacji. Wybór Bath na miejsce tego wydarzenia podkreślał znaczenie opactwa jako centrum religijnego

Św. Alphege (Ælfheah, ok. 953–1012), znany również jako Alfeg lub Elphege, był biskupem Winchester i arcybiskupem Canterbury, a także męczennikiem, którego życie i śmierć miały głęboki wpływ na anglosaski Kościół. Urodził się w rodzinie szlacheckiej i wstąpił do klasztoru w Deerhurst, a później został mnichem w Bath, co stanowi jego bezpośredni związek z miastem. W Opactwie Bath Alphege spędził wczesne lata swojej kariery duchownej, zanim został biskupem Winchester (opisywanym przez nas TUTAJ) w 984 roku, a następnie arcybiskupem Canterbury w 1006 roku. Jego pobyt w Bath, choć nie jest szczegółowo udokumentowany, wskazuje na znaczenie opactwa jako miejsca formacji duchowej dla przyszłych liderów Kościoła. Św. Alphege był znany z pobożności i ascetycznego stylu życia, co czyniło go wzorem dla reformowanego monastycyzmu promowanego przez św. Dunstana. Jego męczeńska śmierć w 1012 roku, kiedy to został zamordowany przez duńskich wikingów w Greenwich po odmowie zapłacenia okupu, przyczyniła się do jego kanonizacji.

Koronacja króla Edgara, znanego jako Edgar Pokojowy (Edgar the Peaceable), która miała miejsce w Opactwie Bath w dniu 11 maja 973 roku (w dniu Zielonych Świąt), była wydarzeniem o ogromnym znaczeniu dla historii Anglii. Była to pierwsza w pełni udokumentowana koronacja w historii Anglosasów i ustanowiła wzorzec dla późniejszych ceremonii koronacyjnych monarchów angielskich, w tym tych w Westminster Abbey (opisywanym przez nas TUTAJ).

Edgar wstąpił na tron Mercji i Northumbrii w 957 roku, a w 959 roku został królem całej Anglii po śmierci swojego brata Eadwiga. Jego panowanie (959–975) było okresem stabilności i konsolidacji władzy w Anglii, co przyniosło mu przydomek „Pokojowy”. W czasie jego rządów kraj nie doświadczył większych najazdów wikingów, a Edgar wzmocnił centralną władzę królewską.

Ceremonia została przeprowadzona przez arcybiskupa Canterbury św. Dunstana, który był kluczową postacią w reformie Kościoła anglosaskiego, oraz arcybiskupa Yorku św. Oswalda.

Koronacja była wzorowana na frankijskich i bizantyjskich rytuałach, co świadczy o ambicjach Edgara, by jego monarchia była postrzegana jako równa wielkim chrześcijańskim królestwom kontynentu.

Opactwo słynie z dużych witraży, które zajmują około 80% powierzchni ścian, co czyni je wyjątkowymi w skali Anglii. Witraże przedstawiają m.in. sceny z życia Chrystusa i zostały w dużej mierze odrestaurowane po zniszczeniach wojennych.

Charakterystyczne sklepienie wachlarzowe, które pojawiło się w obecnej formie podczas przebudowy w XV i XVI wieku, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów opactwa i arcydziełem średniowiecznej sztuki architektonicznej.

A poniżej kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus!

Miasto Wells ma swoje początki w czasach rzymskich, choć nie było aż tak znaczącym ośrodkiem jak Exeter. Obszar wokół gorących źródeł (od których pochodzi nazwa „Wells”) był zamieszkany już w epoce żelaza, o czym świadczą znaleziska archeologiczne, takie jak ceramika i narzędzia. Rzymianie wykorzystywali źródła termalne, budując małe osady, ale brak dowodów na większe fortyfikacje.

W okresie anglosaskim, w VII wieku, Wells stało się ośrodkiem religijnym dzięki ufundowaniu kościoła poświęconego św. Andrzejowi. przez króla Wessex Ine w 704 roku. Ten kościół, zlokalizowany w pobliżu obecnej katedry, był najstarszym katolickim miejscem kultu w regionie i przyciągał pielgrzymów ze względu na święte źródła, które wierzono miały cudowne właściwości.

W 909 roku Wells zostało ustanowione siedzibą biskupstwa przez króla Edwarda Starszego, choć w XII wieku biskupstwo przeniesiono do Bath, a Wells odzyskało status katedry dopiero w 1245 roku. W średniowieczu Wells było jednym z najmniejszych miast katedralnych w Anglii.

Święty Aldhelm (ok. 639–709) był jednym z najważniejszych anglosaskich świętych i uczonych wczesnego średniowiecza, znanym jako pierwszy biskup Sherborne, którego diecezja obejmowała tereny Somerset, w tym Wells. Urodził się około 639 roku, prawdopodobnie w Wessex, w rodzinie związanej z królewskim rodem. Tradycja sugeruje, że był spokrewniony z królem Ine, choć nie ma na to jednoznacznych dowodów. Aldhelm otrzymał wykształcenie w klasztorze w Malmesbury, gdzie studiował pod kierunkiem irlandzkiego mnicha Máelduba, a później w Canterbury pod arcybiskupem Teodorem i opatem Hadrianem, gdzie zgłębiał łacinę, grekę, teologię i literaturę klasyczną. Jego erudycja uczyniła go jednym z najwybitniejszych uczonych swoich czasów, a jego pisma, takie jak „De Virginitate” i poezja łacińska, zyskały uznanie w całej Europie.

W 675 roku Aldhelm został opatem Malmesbury, gdzie zreformował klasztor, wprowadzając regułę benedyktyńską i promując edukację. W 705 roku, po podziale diecezji Winchester, król Ine mianował go pierwszym biskupem Sherborne, którego jurysdykcja obejmowała Dorset, Somerset i części Wiltshire. Jako biskup, Aldhelm zakładał kościoły, w tym jeden w Bradford-on-Avon (zachowany do dziś), i aktywnie nawracał pogańskie plemiona w Wessex. Był znany z umiejętności kaznodziejskich, często używając poezji i pieśni w języku staroangielskim, aby przyciągnąć wiernych. Zmarł 25 maja 709 roku w Doulting w Somerset, w kościele, który sam ufundował. Jego ciało przeniesiono do Malmesbury, gdzie jego grób stał się miejscem pielgrzymek. Kanonizowany wkrótce po śmierci, Aldhelm był czczony jako patron Malmesbury i Sherborne, a jego święto obchodzone jest 25 maja.

Jedna z najsłynniejszych opowieści dotyczy jego kazania na moście w Malmesbury, gdzie miał śpiewać pieśni w języku anglosaskim, aby przyciągnąć tłumy, a następnie głosić Ewangelię, łącząc pogańskie tradycje z chrześcijańskim przesłaniem. Inna legenda opowiada o cudzie w Rzymie, gdzie Aldhelm, podczas pielgrzymki, modlił się w kościele, a jego płaszcz zawisł w powietrzu na promieniu słońca, co uznano za znak Bożej łaski. Kolejna historia mówi o jego wizji w Doulting, gdzie podczas budowy kościoła miał przewidzieć swoją śmierć, co wzmocniło jego wizerunek jako mistyka. W Malmesbury wierzono, że jego obecność chroniła klasztor przed nieszczęściami, a po jego śmierci jego grób stał się miejscem cudów.

Cudom przypisywanym Aldhelmowi poświęcono wiele uwagi w średniowiecznych źródłach, szczególnie w kontekście jego grobu w Malmesbury. Po jego śmierci wierzono, że modlitwy przy jego relikwiach przynosiły uzdrowienia z chorób, takich jak gorączka, bóle głowy czy ślepota. Jedna z opowieści mówi o niewidomym pielgrzymie, który odzyskał wzrok po modlitwie przy grobie Aldhelma. Inny cud dotyczył chorego mnicha, który został uzdrowiony po dotknięciu kamienia z kościoła w Doulting, gdzie Aldhelm zmarł. Wierzono również, że relikwie Aldhelma, takie jak fragmenty jego szat czy kości, miały moc odpędzania złych duchów i ochrony przed klęskami naturalnymi. W średniowieczu jego kult rozprzestrzenił się w południowej Anglii, szczególnie w diecezji Sherborne, a pielgrzymi przybywali do Malmesbury, aby modlić się o wstawiennictwo.

Najbardziej ikonicznym elementem katedry jest jej zachodnia fasada (1230–1260), uważana za arcydzieło gotyku, zdobiona ponad 300 rzeźbami przedstawiającymi świętych, aniołów, królów i sceny biblijne, w tym Zmartwychwstanie i Sąd Ostateczny. Rzeźby te, częściowo polichromowane w średniowieczu, obejmują figury św. Andrzeja, Marii i apostołów, tworząc teologiczną opowieść dla wiernych.

Obecna budowla gotycka zaczęła powstawać w 1175 roku pod kierownictwem biskupa Reginalda de Bohun, a prace kontynuowano przez XIII i XIV wiek, nadając katedrze charakterystyczny styl wczesnego gotyku angielskiego. Konsekracja miała miejsce w 1239 roku, choć budowa trwała do ok. 1340 roku, kiedy ukończono słynną zachodnią fasadę. Przed rewolucją protestancką katedra była ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, szczególnie dzięki relikwiom i cudownym źródłom, które przyciągały wiernych. W 1539 roku katedra przeszła pod kontrolę Kościoła Anglii, a wiele relikwii i katolickich elementów zostało usuniętych lub zniszczonych. Mimo to katedra zachowała większość swojej średniowiecznej struktury, unikając poważnych zniszczeń podczas wojny domowej w XVII wieku.

Wewnątrz katedry znajduje się nawa główna ze słynnymi łukami nożycowymi (ok. 1338), unikalnymi w architekturze gotyckiej, które wzmocniły strukturę po osiadaniu fundamentów.

Kaplica Mariacka zawiera witraże z XIV wieku, przedstawiające sceny z życia Marii i Jezusa, choć wiele z nich zostało uszkodzonych podczas rewolucji protestanckiej i zrekonstruowanych dopiero w XIX wieku. W kapitularzu, ukończonym ok. 1306 roku, zachowały się rzeźbione kapitele z motywami roślinnymi i biblijnymi, a w transepcie znajduje się zegar astronomiczny z 1390 roku, jeden z najstarszych działających zegarów w Anglii, z figurami rycerzy i mechanizmem pokazującym ruch ciał niebieskich. Innym cennym dziełem jest misericordia w stallach chóru (XIV wiek), rzeźbione siedziska z wizerunkami zwierząt, smoków i scen codziennego życia.

Poniżej kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus!

Miasto Exeter, znane w czasach rzymskich jako Isca Dumnoniorum, ma swoje początki w I wieku n.e., gdy Rzymianie założyli fort dla legionu II Augusta, dowodzonego przez cesarza Wespazjana. Fort o powierzchni 17 hektarów miał kształt prostokąta z zaokrąglonymi rogami i mógł pomieścić około 5 tysięcy legionistów. Po opuszczeniu fortu przez wojsko w latach 70. I wieku, teren zajęła ludność cywilna, tworząc forum i łaźnie publiczne, których pozostałości odkryto w XX wieku.

Archeologiczne wykopaliska w 2022 roku przy katedrze ujawniły fragmenty rzymskiej ulicy, drewnianych baraków z lat 50–75 n.e. oraz kamiennej ściany domu z III lub IV wieku, co potwierdza długą historię osadnictwa w tym miejscu. Przed przybyciem Rzymian obszar zamieszkiwali Celtowie z plemienia Dumnonii, co wskazuje na prehistoryczne korzenie miasta. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Exeter rozwijało się jako anglosaskie centrum handlowe i religijne, otoczone murami obronnymi, które chroniły je przed najazdami Wikingów.

Wprowadzenie katolicyzmu do Exeter miało miejsce w VII wieku, w okresie chrystianizacji Anglii przez misjonarzy rzymskich i celtyckich. Kluczową postacią był św. Bonifacy (ok. 675–754), urodzony w Crediton niedaleko Exeter jako Winfryd, który odegrał znaczącą rolę w szerzeniu chrześcijaństwa w Europie. Choć nie był bezpośrednio związany z katedrą w Exeter, jego działalność misyjna w Germanii i powiązania z regionem Devon uczyniły go ważnym świętym dla lokalnych mieszkańców. W 669 roku król Cenwalh i biskup Birinus założyli diecezję Winchester (opisywana TUTAJ), która obejmowała tereny Devon i przyczyniła się do umocnienia katolicyzmu w regionie. W X wieku w Exeter istniał anglosaski minster (kościół misyjny) poświęcony św. Marii i św. Piotrowi, który stał się zalążkiem późniejszej katedry. W 1050 roku biskup Leofric przeniósł siedzibę biskupstwa z Crediton do Exeter z obawy przed najazdami Wikingów, co wzmocniło pozycję miasta jako centrum religijnego.

Święty Bonifacy, urodzony około 675 roku w Crediton w anglosaskim królestwie Wessex, pochodził z zamożnej rodziny. Jego imię chrzcielne, Winfryd, oznaczało „przyjaciel pokoju”. Już w młodym wieku wykazywał pobożność i zainteresowanie życiem zakonnym, co skłoniło go do wstąpienia do klasztoru w Exeter, a później w Nursling, gdzie zdobył wykształcenie w zakresie pisma świętego, łaciny i teologii. W tamtym czasie Anglia była ważnym ośrodkiem chrześcijańskiej nauki, co opisuje św. Beda Czcigodny w swojej „Historii kościelnej narodu angielskiego” (Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum), ukończonej ok. 731 roku. Beda podkreśla znaczenie anglosaskich klasztorów jako centrów edukacji i misji, co miało wpływ na formację Bonifacego. W wieku około 30 lat Winfryd został wyświęcony na kapłana, a jego zdolności oratorskie i organizacyjne sprawiły, że zyskał uznanie w Kościele Wessex.

W 716 roku podjął on pierwszą misję do Fryzji (dzisiejsza Holandia), aby nawracać plemiona germańskie. Misja ta zakończyła się niepowodzeniem z powodu wojen między Frankami a Fryzami, ale w 718 roku udał się do Rzymu, gdzie papież Grzegorz II nadał mu imię Bonifacy („czyniący dobro”) i powierzył mu misję chrystianizacji Germanii. W latach 719–722 Bonifacy działał we Fryzji, Hesji i Turyngii, współpracując z frankijskim dworem Karolingów. Jego największym osiągnięciem było zreformowanie Kościoła frankijskiego i założenie diecezji w Bawarii, Hesji i Turyngii, w tym biskupstw w Würzburgu, Erfurcie i Buraburgu. W 732 roku papież Grzegorz III mianował go arcybiskupem Germanii, a w 738 roku otrzymał paliusz, symbol władzy metropolitalnej.

Bonifacy założył również opactwo w Fulda (744), które stało się centrum chrześcijańskiej nauki w Germanii. Jego reformy, w tym wprowadzenie rzymskiej liturgii i zwalczanie pogańskich praktyk, takich jak kult świętych drzew, zmieniły strukturę Kościoła w Europie Środkowej. W 754 roku, podczas misji we Fryzji, Bonifacy został zamordowany przez pogańskich Fryzów w Dokkum, wraz z 52 towarzyszami, stając się męczennikiem. Jego śmierć została opisana w dziele „Vita Bonifatii” autorstwa Willibalda, ucznia Bonifacego

Legenda Bonifacego jest ściśle związana z jego misyjną działalnością, szczególnie z wydarzeniem znanym jako „ścięcie dębu Donara” (Thora) w Geismar w Hesji ok. 723 roku. Według tradycji, zapisanej przez Willibalda, Bonifacy ściął “święty” dąb, czczony przez pogańskich Germanów, aby pokazać wyższość chrześcijańskiego Boga. Gdy piorun nie uderzył go w odwecie, a drzewo upadło, wielu pogan miało się nawrócić. Z drewna dębu Bonifacy zbudował kaplicę poświęconą św. Piotrowi.

Z Dębem Donara wiąże się również legenda o… początkach tradycji choinki bożonarodzeniowej! Według jednej z wersji, gdy św. Bonifacy ściął “święty” dąb, ten, upadając, zmiażdżył okoliczne drzewa, z wyjątkiem małej jodełki. Bonifacy miał wtedy powiedzieć:

Zachwycony cudem lud germański zaczął ozdabiać jodły zamiast dębów, co dało początek tradycji strojenia drzewek na Boże Narodzenie. Inna wersja mówi, że z pnia ściętego dębu wyrosła cudownie jodełka, którą poganie uznali za znak i zaczęli czcić jako symbol nowej wiary.

Cuda przypisywane Bonifacemu obejmują zarówno wydarzenia z jego życia, jak i pośmiertne. Za życia miał uzdrawiać chorych i egzorcyzmować opętanych. Po śmierci jego relikwie w opactwie Fulda były związane z licznymi uzdrowieniami, szczególnie z chorób oczu i gorączki. Jedna z opowieści mówi o pielgrzymie, który odzyskał wzrok po modlitwie przy grobie św. Bonifacego. Inne cuda dotyczyły ochrony przed nieszczęściami, takimi jak burze czy najazdy, co przypisywano jego wstawiennictwu. Kult Bonifacego rozprzestrzenił się w Anglii, szczególnie w Devon, gdzie był czczony jako lokalny święty, choć jego relikwie nie były przechowywane w katedrze w Exeter. „Vita Bonifatii” Willibalda, napisana ok. 760 roku, jest głównym źródłem tych opowieści.

A teraz wracamy do miasta Exeter…

Budowę obecnej katedry rozpoczęli Normanowie w 1114 roku, a jej najstarszymi zachowanymi częściami są dwie masywne wieże transeptu. W 1133 roku katedra została konsekrowana, choć prace trwały dalej. Między 1180 a 1244 rokiem wzniesiono krużganki i kapitularz, a w 1270 roku biskup Walter Branscombe zainicjował 90-letnią przebudowę w stylu gotyckim, która nadała katedrze obecny kształt, ukończony na początku XV wieku.

Katedra w Exeter słynie z wybitnych dzieł sztuki, które odzwierciedlają bogactwo gotyckiej estetyki. Najbardziej znanym elementem jest najdłuższe na świecie gotyckie sklepienie (90 metrów długości, 20 metrów wysokości), zdobione rzeźbionymi „bossami” (dekoracyjnymi kulami na przecięciu żeber sklepiennych). Jeden z najsłynniejszych z nich, z 1300 roku przedstawia rycerza walczącego z trzema smokami, symbolizującymi duszę chrześcijańską pokonującą zło. Inny boss w nawie głównej ukazuje morderstwo św. Tomasza Becketa z 1170 roku, co łączy katedrę z historią Canterbury (opisywana przez nas TUTAJ). Zachodnia fasada katedry zdobiona jest największą kolekcją XIV-wiecznych rzeźb w Anglii, przedstawiających świętych, królów i anioły.

W nawie znajduje się Galeria Minstrelów (ok. 1360), unikalna w angielskich katedrach, z 12 rzeźbionymi aniołami grającymi na średniowiecznych instrumentach, takich jak harfa, dudy czy tamburyn.

Ekran chórowy z obrazami biblijnymi z lat 1317–1325.

Wśród najbardziej znaczących grobowców katedry, w jej południowym transepcie - znajduje się ten należący do Hugh Courtenaya, hrabiego Devon, i jego żony Margaret de Bohun z XIV wieku.