Laudetur Iesus Christus!

Z Reims ruszamy w kierunku ostatniego noclegu przed powrotem do domu i pomimo tego, że tym razem nie mamy więcej katedr na naszym szlaku, nie oznacza to jednak braku atrakcji historycznych.

Pierwszym przystankiem jest

Pierrefond

Jeśli Reims jest uosobieniem autentycznego, nawarstwiającego się przez wieki średniowiecza, to Zamek w Pierrefonds (Château de Pierrefonds) to absolutna odwrotność – genialna, XIX-wieczna fantazja na temat tego, jak to średniowiecze powinno wyglądać.

U schyłku XIV wieku, w 1396 roku, Ludwik Orleański – brat szalonego króla Karola VI i jeden z najpotężniejszych ludzi w Europie – postanowił wznieść warownię, która przyćmi wszystko, co do tej pory zbudowano. Pierrefonds miało być nie tylko bezpiecznym schronieniem podczas wojny stuletniej, ale przede wszystkim architektonicznym pokazem bezwzględnej władzy i bogactwa.

Ludwik zatrudnił najlepszych mistrzów kamieniarskich, którzy stworzyli zamek ultranowoczesny jak na tamte czasy. Zamiast tradycyjnego, centralnego donżonu (wieży obronnej), zintegrował on system obronny bezpośrednio z potężnymi murami zewnętrznymi i ośmioma gigantycznymi wieżami flankującymi. Każda z tych wież została nazwana imieniem legendarnego bohatera z historii lub mitologii (m.in. Artur, Aleksander, Cezar, Karol Wielki czy Juda Machabeusz), co miało pokazywać, w jakim towarzystwie widzi siebie sam książę. Ludwik nie nacieszył się jednak swoim zamkiem – w 1407 roku został brutalnie zamordowany na ulicach Paryża na zlecenie swojego politycznego rywala, Jana bez Trwogi.

Przez kolejne dwa stulecia zamek pozostawał w rękach rodu Orleanów. Na początku XVII wieku, w czasach regencji Marii Medycejskiej, Pierrefonds stało się bazą wypadową dla zbuntowanej arystokracji sprzeciwiającej się młodemu królowi Ludwikowi XIII.

W 1617 roku cierpliwość króla i jego potężnego ministra, kardynała Richelieu, ostatecznie się wyczerpała. Wojska królewskie obległy zamek, używając nowoczesnej artylerii, i zmusiły buntowników do kapitulacji. Ludwik XIII wydał wówczas dekret o całkowitym wyburzeniu warowni, by nigdy więcej nie posłużyła za schronienie rebeliantom. Zadanie to okazało się jednak logistycznym koszmarem – mury Pierrefonds były tak potężne i grube, że XVII-wieczne ładunki wybuchowe zdołały jedynie skruszyć dachy, zawalić stropy i wysadzić fragmenty wielkich wież. Zamek zamienił się w gigantyczną, romantyczną ruinę, która przez ponad dwieście lat zarastała lasem, stając się celem wypraw dziewiętnastowiecznych malarzy i poetów.

Wszystko zmieniło się w połowie XIX wieku za sprawą cesarza Napoleona III. Zachwycony malowniczością ruin, postanowił w 1857 roku zatrudnić najsłynniejszego, a zarazem najbardziej kontrowersyjnego architekta epoki – Eugène’a Viollet-le-Duca. Początkowo plan zakładał jedynie zabezpieczenie ruin i odrestaurowanie mieszkalnego donżonu na letnią rezydencję cesarską. Jednak Viollet-le-Duc, zakochany w architekturze obronnej, przekonał Napoleona, by pójść o krok dalej i... odbudować cały zamek.

Architekt nie zamierzał jednak wiernie kopiować dokumentów historycznych. Jego dewiza brzmiała: „Restaurować budowlę to przywrócić ją do stanu kompletności, który mógł nigdy nie istnieć w danym momencie”. Stworzył więc ideał średniowiecznego zamku rycerskiego – architektoniczną fantazję, w której połączył autentyczne, XIV-wieczne ocalałe fundamenty z XIX-wieczną wyobraźnią, luksusem i nowoczesną inżynierią (w tym ukrytymi, metalowymi konstrukcjami wzmacniającymi stropy).

Saint-Jean-aux-Boi

Ukryta w samym sercu dziewiczego lasu Compiègne, zaledwie kilka kilometrów od monumentalnego Pierrefonds, wioska Saint-Jean-aux-Bois to miejsce, w którym czas zatrzymał się w XIII wieku. Podczas gdy sąsiedni zamek cesarski oszałamia XIX-wiecznym blichtrem i rekonstrukcją, Saint-Jean-aux-Bois oferuje absolutną, surową autentyczność. Sercem osady jest dawny kościół opactwa benedyktynek (Église Abbatiale), stanowiący jeden z najwspanialszych i najlepiej zachowanych przykładów czystego, wczesnego gotyku w regionie Hauts-de-France.

Historia tego miejsca zaczyna się w 1152 roku, kiedy to król Ludwik VII Młodszy wraz ze swoją żoną, słynną Eleonorą Akwitańską, ufundował w środku nieprzebytej wówczas puszczy opactwo dla mniszek reguły świętego Benedykta. Pierwotnie zgromadzenie znajdowało się w pobliskim Cuise, jednak zakonnice szukały głębszej izolacji od świata, idealnie wpisującej się w monastyczną zasadę ora et labora.

Obecny kościół opactwa wzniesiono w latach 1220–1230. Budowla ta zachwyca surowością formy: powstała na planie krzyża łacińskiego, bez naw bocznych i bez zbędnych zdobień rzeźbiarskich, co miało ułatwiać benedyktynkom skupienie wyłącznie na modlitwie. Przez stulecia mniszki żyły tu w rytmie śpiewu chorału gregoriańskiego, odcięte od niepokojów politycznych Francji potężną, naturalną barierą lasu.

Wchodząc do wioski, mija się monumentalną, XVI-wieczną bramę wjazdową z dwiema potężnymi, okrągłymi wieżami obronnymi, wyposażonymi w otwory strzelnicze oraz ślady po dawnym moście zwodzonym. To pamiątka po czasach, gdy bezbronne mniszki musiały realnie bronić się przed bandami maruderów i żołnierzy grasujących w lasach podczas wojen religijnych.

Podczas gdy Saint-Jean-aux-Bois zachwyca skromnością i surowym leśnym odosobnieniem, Château de Chantilly reprezentuje absolutne przeciwieństwo – to potęga, splendor, jedna z najbardziej olśniewających rezydencji magnackich we Francji i bezcenna skarbnica narodowej kultury. Położony na skale pośród monumentalnych stawów i ogrodów zaprojektowanych przez André Le Nôtre’a, zamek ten nie był własnością królów, lecz potężnych rodów Montmorency oraz Burbonów-Condé.

Historia Chantilly sięga średniowiecznej fortecy, ale jego złoty wiek ukształtował Wielki Kondeusz (Louis de Bourbon-Condé) w XVII wieku oraz jego potomkowie. Zamek ucierpiał dramatycznie podczas rewolucji francuskiej – główny budynek (Grand Château) został niemal całkowicie zrównany z ziemią.

To, co podziwiamy dzisiaj, to genialny, XIX-wieczny efekt pasji jednego człowieka: Henryka Orleańskiego, księcia d’Aumale (syna ostatniego króla Francji, Ludwika Filipa I). Książę, będący wybitnym żołnierzem i prawdopodobnie największym kolekcjonerem swoich czasów, odbudował zamek z ruin, aby pomieścić w nim swoje gigantyczne zbiory dzieł sztuki, manuskryptów i pamiątek historycznych. Umierając w 1897 roku, zapisał cały majątek Instytutowi Francuskiemu pod jednym, nienaruszalnym warunkiem: Musée Condé nigdy nie może zmienić układu ekspozycji, a żadne dzieło sztuki nie może opuścić murów Chantilly (dlatego tutejszych arcydzieł nigdy nie zobaczysz na wystawach czasowych w innych muzeach).

Château de Chantilly

Serce duchowe zamku bije w Chapelle Saint-Louis, wzniesionej pod koniec XIX wieku przez architekta Honoré Daumeta na fundamentach dawnej kaplicy klasycznej. Przed zmianami liturgicznymi lat 60. XX wieku, kaplica ta funkcjonowała jako prywatne i uroczyste sanktuarium rodowe, przesiąknięte tradycyjnym duchem francuskiej monarchii i rytu rzymskiego.

Choć sama kaplica jest XIX-wieczna, jej ołtarz główny to autentyczne arcydzieło rzeźbiarza Jeana Goujona z XVI wieku, przeniesione z zamku w Écouen. Konstrukcja ta wymuszała celebrację ad orientem, skupioną wokół bogatego, złotego tabernakulum.

W zamkowej bibliotece (Cabinet des Libres), pośród ponad 60 tysięcy bezcennych woluminów, spoczywa absolutny święty Graal iluminacji średniowiecznej.

Mowa o Les Très Riches Heures du duc de Berry (Bardzo bogate godzinki księcia de Berry) – bogato zdobionym modlitewniku, zamówionym na początku XV wieku u braci Limburg. Tekst zawiera tradycyjne modlitwy na poszczególne godziny dnia (Oficjum o Najświętszej Maryi Pannie, psalmy pokutne, litanie), jednak to jego miniatury – zwłaszcza słynny kalendarz pokazujący życie średniowiecznych chłopów i arystokracji na tle zamków – zapierają dech w piersiach. Modlitewnik ten jest najwspanialszym na świecie pomnikiem XV-wiecznej katolickiej pobożności prywatnej.

Po Luwrze, Chantilly posiada największą i najwspanialszą kolekcję obrazów klasycznych we Francji. Można tu podziwiać dzieła Rafaela (w tym Trzy Gracje), Botticellego, Poussina, Watteau czy Delacroix.

Zamek na wodzie nie byłby kompletny bez opowieści z zaświatów. Najbardziej znaną legendą związaną z posiadłością jest postać Luzerny (Białej Damy). Podobno jest to duch młodej kobiety z rodu Montmorency, która została niesprawiedliwie oskarżona i uwięziona w jednej z najstarszych wież zamkowych. Legendy głoszą, że jej blada zjawa pojawia się na tarasach zamku i nad brzegami fosy tuż przed śmiercią kolejnego właściciela Chantilly lub przed nadchodzącym kataklizmem wojennym dla Francji. Świadkowie w XIX wieku twierdzili, że widzieli jej sylwetkę unoszącą się nad wodą w mgliste, jesienne poranki, jakby wciąż szukała sprawiedliwości.

W zamkowym skarbcu (Cabinet des Gemmes) przechowywany jest jeden z najsłynniejszych klejnotów we francuskiej historii – Grand Condé, nieskazitelnie czysty, różowy diament o wadze ponad 9 karatów. Kamień ten, podarowany Wielkiemu Kondeuszowi przez samego króla Ludwika XIV w nagrodę za zasługi wojenne, stał się centrum wielkiego skandalu w 1926 roku.

Dwaj zamaskowani złodzieje włamali się do zamku w nocy i skradli cenny klejnot wraz z kilkoma innymi rodzinnymi pamiątkami. Ponieważ – zgodnie z testamentem księcia d’Aumale – diament nie mógł opuścić Chantilly, sprawa postawiła na nogi całą francuską policję. Klątwa złodziei trwała krótko: zaledwie kilka dni po włamaniu, skradziony różowy diament został odnaleziony przez detektywów schowany... w rozciętym jabłku, porzuconym w jednym z paryskich hoteli. Kamień wrócił na swoje miejsce w nocy i do dziś pilnie strzeże go nowoczesny system zabezpieczeń.

Na tym kończymy nasz voyage po północnej Francji w 2025r. Do usłyszenia w kolejnych relacjach! :)

Laon

Historyczna stolicy prowincji Vermandois i jedno z najbardziej spektakularnych miast warownych we Francji.

Nazywane „Ukoronowaną Górą” (Montagne Couronnée), miasto wznosi się majestatycznie na odosobnionym, stupięćdziesięciometrowym wapiennym wzgórzu, górując nad płaskimi równinami Pikardii. Słynie z jednej z najstarszych i najpiękniejszych wczesnogotyckich katedr na świecie.

Zanim Paryż stał się niekwestionowanym centrum kraju, to właśnie Laon w IX i X wieku było jedną z głównych stolic i ulubioną rezydencją królów z dynastii Karolingów (m.in. Ludwika IV i Lotara).

Górne miasto otoczone jest przez ponad 7 kilometrów nienaruszonych średniowiecznych murów obronnych, naszpikowanych basztami i monumentalnymi bramami miejskimi (takimi jak Porte d’Ardon czy potężna Porte des Chenizelles), co czyni z Laon największy chroniony obszar zabytkowy we Francji.

Pod całym średniowiecznym Laon rozciągają się kilometry podziemnych korytarzy, dawnych kamieniołomów i schronów (Les Souterrains de Laon). Średniowieczna ludność traktowała te podziemia jako drugie, niewidzialne miasto. Legenda głosi, że w okresach oblężeń mnisi i rycerze przemieszczali się podziemnymi traktami pod murami, pojawiając się niespodziewanie na tyłach wroga, co pozwalało obrońcom wzgórza utrzymywać status „niezdobytej twierdzy”.

Wzniesiona w latach 1150–1230 na gruzach spalonej świątyni, katedra w Laon to absolutne arcydzieło wczesnego gotyku. Stała się bezpośrednią inspiracją dla budowniczych katedr w Paryżu (Notre-Dame), Chartres czy Reims.

• Unikalne cztero-kondygnacyjne wnętrze: W przeciwieństwie do późniejszego klasycznego gotyku, wnętrze Laon posiada rzadki, czteropoziomowy układ ścian: arkady, trybuny (empory), triforium i okna wysokie. Nadaje to wnętrzu niespotykaną lekkość i monumentalizm.

• Legendarne Woły z Laon: Najbardziej charakterystycznym elementem wież katedralnych (co widać na załączonym ujęciu) jest 16 naturalnej wielkości rzeźb wołów, które spoglądają z najwyższych kondygnacji. Według tradycyjnej legendy, podczas morderczej budowy świątyni, gdy wycieńczone zwierzęta nie miały siły ciągnąć potężnych bloków kamienia na strome wzgórze, z nieba cudownie zstąpił potężny, biały wół, który pomógł dokończyć prace, po czym zniknął. Wdzięczni budowniczowie uwiecznili te zwierzęta na wieżach.

Dzięki swojej potędze i bogactwu, kapituła w Laon zgromadziła jeden z najwspanialszych skarbców relikwii we Francji, przyciągający przedsoborowe procesje i tysiące pątników.

1. Ikona Świętego Oblicza (La Sainte Face)

Przywieziona do Laon w 1249 roku przez Jacques’a de Troyes (późniejszego papieża Urbana IV), ikona ta stała się mistycznym sercem miasta. Jest to wizerunek Chrystusa namalowany na desce, reprezentujący tradycję Acheiropoietos (obrazu stworzonego „nie ludzką ręką”). Średniowieczni pielgrzymi wierzyli, że głębokie, przenikliwe spojrzenie Chrystusa z tej ikony ma moc uzdrawiania dusz i wypędzania demonów. W tradycji przedsoborowej wizerunek ten był otaczany tak ścisłą czcią, że dotykać go mogli wyłącznie kanonicy w najwyższych święceniach.

2. Relikwiarz Świętego Gwoździa i Kamienia z Grobu Pańskiego

Skarbiec katedralny szczycił się posiadaniem jednego z gwoździ, którymi przybito Chrystusa do krzyża, a także fragmentem skały z Bożego Grobu w Jerozolimie, przywiezionym przez rycerzy Pikardii z wypraw krzyżowych. Przed rewolucją francuską relikwie te noszono w złoconych kapsułach podczas procesji w dni krzyżowe, błogosławiąc nimi miasto z wysokości murów obronnych.

Choć Laon jako samodzielna diecezja zaistniało na przełomie V i VI wieku, jego chrześcijańskie korzenie są nierozerwalnie związane ze św. Remigiuszem.

Św. Remigiusz, biskup Reims, który w 496 roku ochrzcił króla Chlodwiga I i wprowadził Franków do Kościoła katolickiego, urodził się według tradycji niedaleko Laon. To on, zdając sobie sprawę ze strategicznego i obronnego położenia wapiennego wzgórza, postanowił wydzielić Laon z potężnej diecezji Reims i ustanowić tu osobne biskupstwo (ok. 510 roku).

Na pierwszego biskupa Laon Remigiusz wyznaczył swojego własnego siostrzeńca, Genebalda (Genebauda). Z jego osobą wiąże się jedna z najbardziej poruszających wczesnochrześcijańskich opowieści pokutnych regionu. Genebald, ulegając ludzkiej słabości, złamał ślub czystości ze swoją żoną, z którą miał syna (późniejszego świętego Latrona). Dręczony potwornymi wyrzutami sumienia, wyznał swój grzech Remigiuszowi. Ten, w duchu surowej pokuty tamtych lat, zamknął Genebalda w małej, ciemnej celi przy kościele św. Juliana na pełne siedem lat. Dopiero po tym czasie, gdy według legendy anioł przyniósł Remigiuszowi znak przebaczenia, Genebald został uwolniony i z powrotem zasiadł na stolicy biskupiej, do końca życia słynąc z niezwykłej świętości. Poniżej przybliżam więcej przykładów lokalnych świętych.

1. Święty Gobain (St. Gobain) – Męczennik z puszczy

Gobain był irlandzkim mnichem, uczniem słynnego św. Furseusza. Przybywszy w okolice Laon, zachwycił się surowością tutejszych głębokich lasów. Wyprosił u króla merowińskiego kawałek ziemi w puszczy Voas (dziś las Saint-Gobain) i wzniósł tam prymitywną pustelnię z drewna. Słynął z daru proroctwa i uzdrawiania. W 670 roku został zamordowany w swojej celi przez grasujących w regionie pogańskich najeźdźców (Wandalów lub saskich piratów), którzy odcięli mu głowę.

2. Święty Boetian (St. Boetien) i św. Salwiusz

Kolejni iroszkoccy misjonarze, którzy przynieśli surowy rzymski katolicyzm w doliny wokół wzgórza. Boetian, również zamordowany przez pogan, stał się symbolem niezłomności wczesnego Kościoła. Ich małe, leśne klasztory dały początek potężnym opactwom, które w średniowieczu otoczyły Laon niczym ochronny wieniec modlitewny.

3. Święta Salaberga i wielkie opactwo żeńskie (VII wiek)

Wczesne chrześcijaństwo w Laon to nie tylko męscy pustelnicy, ale też potężne, wpływowe kobiety z merowińskiej arystokracji. Święta Salaberga (Salaberge), uczennica św. Kolumbana, założyła w południowej części wzgórza Laon monumentalne opactwo św. Jana Chrzciciela (Abbaye Saint-Jean de Laon).

Był to tzw. klasztor podwójny (męski i żeński, rządzony przez opatkę), w którym Salaberga zgromadziła ponad 300 mniszek. Wprowadziła tam surową regułę luksowijską (irodrlandzką), charakteryzującą się nieustannym śpiewem psalmów przez całą dobę (laus perennis). Opactwo to przez stulecia strzegło południowych murów miasta i stało się jednym z najważniejszych centrów przepisywania iluminowanych manuskryptów w Europie.

Szczątki św. Genebalda, św. Gobaina i św. Salabergi spoczywały w katedralnych kryptach i bocznych ołtarzach. W dniach ich wspomnień (wypisanych czerwonym atramentem w starych kalendarzach) tradycyjny kler odprawiał msze wotywne, używając najstarszych, zachowanych tekstów liturgicznych, które pamiętały czasy karolińskie.

Kościół św. Marcina (Église Saint-Martin de Laon) to jeden z najwspanialszych, a zarazem najbardziej surowych zabytków wczesnego gotyku we Francji. Usytuowany w zachodniej części górnego miasta, stanowił serce potężnego opactwa norbertanów (premonstratensów). Podczas gdy katedra w Laon olśniewała bogactwem detali i potęgą biskupią, św. Marcin był oazą monastycznej dyscypliny, surowej architektury i głębokiej ciszy przedsoborowej liturgii.

Historia tego miejsca zaczyna się około 1124 roku, zaledwie kilkanaście lat po krwawym buncie mieszczan i śmierci biskupa Gaudry’ego. Nowy biskup Laon, Bartłomiej de Jur, pragnąc uzdrowić moralnie swoją diecezję, wezwał na pomoc swojego bliskiego przyjaciela – św. Norberta z Xanten.

Budowę obecnej świątyni rozpoczęto około 1150 roku, niemal równolegle z pracami nad nową katedrą, co czyni ją jednym z najstarszych zachowanych kościołów gotyckich na świecie. Architektura wnętrza wyraźnie odzwierciedla surową regułę zakonną, bliską ideałom cysterskim św. Bernarda z Clairvaux:

Kościół strzegł cennych relikwii swojego patrona, św. Marcina – rzymskiego żołnierza, który oddał połowę swojego płaszcza żebrakowi. Przed 1962 rokiem, w dzień św. Marcina (11 listopada), w opactwie odprawiano uroczystą sumę z wystawieniem relikwiarza, a tutejsi mnisi tradycyjnie rozdawali chleb i jałmużnę najuboższym rodzinom z dolnych dzielnic Laon, kontynuując siódmowieczną tradycję miłosierdzia.

Tuż za ołtarzem głównym (w płasko ściętym chórze kościoła św. Marcina) znajduje się obiekt, który natychmiast przykuwa uwagę – potężny, rzeźbiony sarkofag - grobowiec wyżej wspomnianego pierwszego biskupa tego miejsca - Bartłomieja de Jur (Barthélemy de Jur), zmarłego w 1158 roku.

W kościele znajduje się również relikwia lewego ramienia św. Wawrzyńca z którą wiąże się interesująca legenda. Wszystko zaczęło się na początku XIII wieku (około 1230 roku). Norbertański kanonik z Laon o imieniu Thomas miał trzykrotnie doznać wizji, w której ukazał mu się św. Wawrzyniec. Święty żalił się, że jego szczątki w odległych stronach nie odbierają należytej czci i nakazał Thomasowi sprowadzić je do Laon.

Thomas wyruszył w długą podróż i dotarł do klasztoru Sainte-Croix de Lehses (identyfikowanego z rejonem na północ od Budapesztu na Węgrzech). Jak podają dawne kroniki, kanonik zakradł się nocą do tamtejszego kościoła, uśpił czujność mnichów… i skradł relikwię lewego ramienia św. Wawrzyńca, zawinął ją w kosztowny jedwab i potajemnie przywiózł do Laon!

Relikwia ta otoczona była w Laon tak gigantycznym kultem, że kiedy na przełomie XIII i XIV wieku przebudowywano fasadę kościoła św. Marcina, cały lewy portal wejściowy dedykowano właśnie św. Wawrzyńcowi.

Większość średniowiecznych relikwii we Francji przepadła bezpowrotnie podczas rewolucji w 1789 roku, gdy tłum niszczył kościoły, a cenne relikwiarze przetapiano na monety. Przez lata myślano, że ramię św. Wawrzyńca spotkał ten sam los.

Jednak w lutym 1977 roku, podczas lokalnego wydarzenia na rzecz renowacji organów, ówczesny dziekan parafii postanowił dokładnie wyczyścić i zbadać relikwiarz znajdujący się w południowym transepcie kościoła. Wewnątrz skrytki odnaleziono ukryty plik trzynastu zabytkowych listów, z których dziewięć datowanych jest na lata 1793–1796 (czyli sam szczyt rewolucyjnego terroru).

Z dokumentów tych wynikało, że:

• Urzędnik kościelny i zarządca parafii, Jean Joseph Selleux, potajemnie wykradł i zabezpieczył dolną część kości ramienia wraz z dłonią (odcinając ją od reszty, zanim tamto złote naczynie przetopiono).

• Przez lata rewolucji ukrywał ją w prywatnym domu, ryzykując życie.

• Po uspokojeniu się nastrojów politycznych, spisał oficjalne zaświadczenie (authentique), przysięgając, że to dokładnie ta sama kość, którą od XIII wieku czczono w opactwie jako ramię św. Wawrzyńca.

Dzięki temu wiemy, że relikwiarz w Laon zawiera ten sam obiekt, który średniowieczni mnisi czcili przez setki lat przed Rewolucją.

Wewnątrz kościoła znajduje się jedno z najpiękniejszych zachowanych średniowiecznych dzieł rzeźbiarskich regionu Pikardii – grobowiec (tzw. gisant) Raoula II, pana na potężnym zamku Coucy. Rycerz ten zginął bohaterską śmiercią w Egipcie podczas VII krucjaty, walcząc u boku króla św. Ludwika IX w bitwie pod Al-Mansurą. Jego kamienna podobizna przedstawia go w pełnej zbroi kolczej, z mieczem i tarczą, u stóp mającego wyrzeźbionego lwa – symbol odwagi krzyżowca.

Dzień 3 kończę, a dzień 4 rozpoczynam w Reims - sercu francuskich koronacji i jednym z najważniejszych ośrodków duchowych w historii Europy.

Reims

Wchodząc na północne obrzeża historycznego centrum Reims, staje się twarzą w twarz z Porte de Mars (Bramą Marsa) – jednym z najbardziej spektakularnych i najlepiej zachowanych rzymskich łuków triumfalnych na świecie.

Ta gigantyczna konstrukcja, licząca ponad 32 metry długości i 13 metrów wysokości, to namacalny dowód na to, że na długo przed czasami królów i katedr, rzymskie miasto Durocortorum (dzisiejsze Reims) było drugą co do wielkości metropolią w całej Galii, ustępującą jedynie Lyonowi.

Wzniesiona pod koniec II wieku n.e. (około 180–200 r. n.e.), brama wzięła swoją nazwę od pobliskiej świątyni rzymskiego boga wojny, Marsa. W przeciwieństwie do tradycyjnych, jedno- lub trójłukowych łuków triumfalnych, Porte de Mars pełniła podwójną funkcję: była architektonicznym pomnikiem chwały Rzymu oraz realną, strategiczną bramą wjazdową do miasta.

Składa się z trzech potężnych arkad, z których każda miała ściśle określone przeznaczenie komunikacyjne:

• Środkowa arkada (najszersza): Przeznaczona wyłącznie dla ruchu kołowego – przejeżdżały przez nią rzymskie rydwany, wozy kupieckie oraz oddziały legionów.

• Dwie skrajne arkady: Służyły jako bezpieczne, odizolowane przejścia dla ruchu pieszego.

Detale rzeźbiarskie i rzymskie legendy

Mimo upływu blisko dwóch tysięcy lat i surowej erozji kamienia, sklepienia i ściany bramy wciąż kryją w sobie fascynujące, naturalistyczne płaskorzeźby. Dla rzymskich obywateli te kamienne stropy były ilustrowaną kroniką imperium:

• Legenda o Romulusie i Remusie: Pod jedną z arkad można dostrzec klasyczną scenę z mitologii założycielskiej Rzymu – wilczycę karmiącą mitycznych bliźniaków.

• Leda i Łabędź: Inne sklepienie zdobi zmysłowy, rzymski motyw mitologiczny przedstawiający Jowisza pod postacią łabędzia uwodzącego Ledę.

• Prace polowe w Galii: Dla historyków najcenniejsze są reliefy pokazujące codzienne życie prowincji – rzymskich rolników zbierających plony, sceny z winobrania oraz surowe ujęcia z lokalnych warsztatów rzemieślniczych.

Średniowieczna tarcza i ocalenie

Brama przetrwała do naszych czasów z jednego, konkretnego powodu. W średniowieczu (w XII wieku), gdy arcybiskupi Reims rozbudowywali mury obronne miasta, nie wyburzyli rzymskiej konstrukcji. Zamiast tego wbudowali Porte de Mars bezpośrednio w linię potężnych, średniowiecznych fortyfikacji zamkowych.

Przez kolejne stulecia rzymski łuk był całkowicie obudowany ziemią i kamieniami, co paradoksalnie uratowało go przed niszczycielskim ostrzałem wojennych machin, wandalizmem czy rozbiórką na surowiec budowlany. Brama została ponownie „wyłuskana” z murów i odsłonięta w całej okazałości dopiero podczas prac archeologicznych w 1854 roku.

Najważniejszym skarbem Reims, wokół którego kręciła się cała państwowa mistyka, była Święta Ampułka wraz z nienaruszonym przez stulecia ciałem św. Remigiusza (Saint Remi), biskupa, który w 496 roku ochrzcił Chlodwiga, pierwszego króla Franków.

• Niebiańskie pochodzenie: Według legendy spisanej przez arcybiskupa Hincmara, gdy zabrakło świętego oleju do chrztu Chlodwiga, gołębica (symbolizująca Ducha Świętego) zleciała z nieba, przynosząc w dziobie szklane naczynie z mirrą. Ten właśnie olej służył później do namaszczania królów Francji podczas ceremonii sakry w Katedrze w Reims.

• Miejsce przechowywania i kult: Na co dzień flakon był zamknięty w potężnym, złotym relikwiarzu w kształcie gołębicy, który spoczywał w grobowcu św. Remigiusza w dedykowanej mu bazylice (Basilique Saint-Remi). Strzegł go osobiście wielki przeor zakonu benedyktynów.

• Ceremoniał sakralny: W dniu koronacji relikwiarz był przewożony w uroczystej procesji do Katedry Notre-Dame pod eskortą specjalnych strażników zwanych Otages de la Sainte Ampoule (Zakładnikami Świętej Ampułki), którzy gwarantowali głową jego bezpieczeństwo.

7 października 1793 roku, w samym środku rewolucyjnego terroru, komisarz Philippe Rühl dokonał publicznego zniszczenia Świętej Ampułki na placu Royale w Reims, rozbijając ją młotkiem o cokół zburzonego pomnika Ludwika XV!

Jednak dzień przed tą profanacją, dwaj urzędnicy miejscowi (w tym sędzia Philippe Seraine) oraz katolicki kapłan zdołali potajemnie odłamać kawałki szkła z wnętrza naczynia, na których zaschły resztki świętego oleju. Ponad trzydzieści lat później, podczas restauracji Burbonów, odzyskane fragmenty zmieszano z nowym krzyżmem – roztwór ten posłużył do ostatniej w historii Francji koronacji Karola X w 1825 roku.

Zbliżamy się jednak do katedry…

Katedra Notre-Dame w Reims to nie tylko arcydzieło dojrzałego gotyku francuskiego, ale przede wszystkim kamienne serce francuskiej monarchii. To tutaj, w miejscu chrztu Chlodwiga, przez ponad tysiąc lat koronowano królów Francji (od Ludwika Pobożnego w 816 roku aż do Karola X w 1825 roku).

Budowla zachwyca idealnymi proporcjami, niesamowitym nasyceniem rzeźbiarskim oraz dramatyczną historią, która przyniosła jej miano „Katedry-Męczennicy”.

Fasada zachodnia katedry w Reims jest powszechnie uznawana za jedno z największych osiągnięć rzeźbiarskich średniowiecza. Architekci – w tym Jean d'Orbais i Robert de Coucy – zastąpili ciężkie, grube mury koronkową strukturą pełną strzelistych wimperg, maswerków i ostrołuków, które sprawiają, że potężna konstrukcja wydaje się lekka.

• Galeria Królów (Galerie des Rois): Umieszczona wysoko nad wielką rozetą, przedstawia rząd 56 monumentalnych posągów. W samym centrum tej kamiennej kompozycji znajduje się scena chrztu Chlodwiga, otoczonego przez swoich następców. To bezpośredni, polityczno-religijny manifest wykuty w kamieniu.

• Rozeta i Portale: Zamiast tradycyjnego, kamiennego tympanonu nad głównym wejściem, architekci wstawili tam mniejszą, szklaną rozetę. Dzięki temu światło wpada do wnętrza świątyni już od samego progu, tworząc spektakularny efekt iluminacji.

Wchodząc do nawy głównej, uderza niezwykła jednolitość stylu – efekt szybkiej (jak na średniowiecze) budowy po pożarze w 1211 roku. Wnętrze ma blisko 139 metrów długości, a sklepienie wznosi się na imponującą wysokość 38 metrów.

Filary podtrzymujące sklepienie nie są zwieńczone surowymi, geometrycznymi formami. Rzeźbiarze z Reims odtworzyli w kamieniu lokalną florę Szampanii – liście winorośli, dębu, bluszczu i figowca, co nadaje wnętrzu organiczny, naturalny charakter.

Wielka Rozeta Zachodnia, pochodząca z końca XIII wieku, to monumentalna kompozycja dedykowana Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny, która całkowicie dominuje nad głównym wejściem do świątyni. W samym centrum tego szklanego arcydzieła znajduje się postać Matki Bożej, którą w pierwszym, wewnętrznym kręgu otacza dwunastu apostołów. Zewnętrzny krąg rozety wypełniają postacie dwudziestu czterech aniołów grających na dawnych instrumentach muzycznych, którym towarzyszą biblijni prorocy i królowie.

Rzeźby Wnętrza Fasady Zachodniej stanowią unikalne rozwiązanie architektoniczne, niespotykane w żadnej innej wielkiej katedrze tamtej epoki. Cała wewnętrzna ściana wejściowa została podzielona na niszowe pasy, w których umieszczono dziesiątki figur opowiadających historie biblijne, w tym szczegółowe sceny z życia świętego Jana Chrzciciela. Najbardziej znanym elementem tego zespołu jest tak zwana Komunia Rycerza, przedstawiająca Melchizedeka podającego chleb Abrahamowi. Rzeźbiarz, pragnąc przybliżyć tę opowieść współczesnym mu wiernym, przedstawił postać Abrahama w pełnym, niesamowicie wiernie odwzorowanym rynsztunku i zbroi trzynastowiecznego rycerza.

Witraże Wysokie, umieszczone w klerytorium bezpośrednio nad nawą główną i prezbiterium, stanowią jeden z najcenniejszych zachowanych elementów oryginalnego wystroju architektonicznego. Te potężne, pionowe okna ukazują rozbudowaną galerię dawnych arcybiskupów Reims oraz królów Francji i ich prowincjonalnych lenników. W średniowieczu te konkretne witraże pełniły kluczową funkcję polityczno-religijną, tworząc wizualny podręcznik legitymizacji władzy królewskiej, przez co każdy monarcha kroczący przez katedrę w stronę ołtarza na ceremonię sakry widział swoich wielkich poprzedników patrzących na niego z wysokości sklepień w niebiańskim świetle.

Określenie „Katedra-Męczennica” (fr. La Cathédrale Martyre) w odniesieniu do Notre-Dame w Reims to nie tylko poetycka metafora – to oficjalny termin historyczny. Świątynia ta stała się jednym z najbardziej dramatycznych, a zarazem ikonicznych symboli destrukcji podczas I wojny światowej.

Dla Francuzów Reims to odpowiednik naszego Wawelu – miejsce chrztu pierwszego króla Franków, Chlodwiga, oraz tradycyjne miejsce koronacji 25 królów Francji. Gdy niemiecka artyleria wzięła ją na cel, uderzono w samo serce francuskiej tożsamości!

Tragedia zaczęła się na samym początku wojny. Po bitwie nad Marną we wrześniu 1914 roku, wojska niemieckie wycofały się na wzgórza otaczające Reims i rozpoczęły systematyczny ostrzał miasta.

Najczarniejszy dzień nadszedł 19 września 1914 roku. Niemiecki pocisk artyleryjski uderzył bezpośrednio w drewniane rusztowania ustawione wokół północnej wieży katedry (trwały tam akurat prace renowacyjne). Rusztowania natychmiast stanęły w płomieniach, a pożar błyskawicznie przeniósł się na gigantyczny, dębowy dach kryty ołowiem.

Pożar wywołał potworny efekt, który poruszył ówczesny świat:

• Płynący ołów: Wysoka temperatura stopiła około 400 ton ołowianych płyt dachowych. Roztopiony, płynny metal zaczął strumieniami wylewać się przez usta kamiennych gargulców (rzygaczy), niszcząc przylegający pałac arcybiskupi.

• Zniszczone wnętrze: Ogień zajął słomę, którą ułożono w nawie głównej (katedra służyła chwilowo jako szpital dla rannych, w tym... wziętych do niewoli żołnierzy niemieckich). Płomienie strawiły bezcenne gotyckie stalle, rzeźby i wyposażenie.

Szacuje się, że w trakcie całej wojny w budynek uderzyło od 200 do blisko 300 pocisków artyleryjskich. Gdy wojna się skończyła, z dumniej świątyni królów pozostały jedynie osmalone kikutami mury i potężne filary. Sklepienia w wielu miejscach runęły.

Odbudowa tego giganta była tytaniczną pracą, która trwała dwadzieścia lat (katedrę otwarto ponownie dopiero w 1938 roku). Architekt Henri Deneux dokonał cudu inżynierii – zamiast odtwarzać łatwopalną, drewnianą konstrukcję dachu, zaprojektował genialny, nowoczesny szkielet z ognioodpornych, prefabrykowanych elementów betonowych.

Pałac Tau (Palais du Tau)

Podobnie jak w Laon, burzliwa historia sprawiła, że najcenniejsze ruchome obiekty liturgiczne i relikwiarze zostały przeniesione poza mury samej katedry do bezpiecznych, muzealnych przestrzeni. Skarbiec Reims znajduje się w bezpośrednio sąsiadującym z katedrą Pałacu Tau – dawnej rezydencji arcybiskupów.

Niestety z racji tego, że Reims odwiedzamy w poniedziałek, pałac jest zamknięty :(

Najważniejsze eksponaty skarbca w Reims (Pałac Tau)

• Relikwiarz Świętej Ampułki (XIX wiek): Misterna, neogotycka konstrukcja stworzona na zamówienie króla Karola X. W tym bogato zdobionym naczyniu zamknięto ocalałe z rewolucyjnej pożogi krople oryginalnego, gęstego świętego oleju Chlodwiga, które przetrwały rozbicie pierwotnego flakonu w 1793 roku.

• Talizman Karola Wielkiego (IX wiek): Słynny, dziewięciowieczny relikwiarz szafirowy o ogromnej wartości historycznej. Kryje w sobie fragmenty Prawdziwego Krzyża oraz pasmo włosów Najświętszej Marii Panny. Według legendy cesarz Karol Wielki nosił go na szyi jako osobisty amulet chroniący go na polach bitew.

• Kielich św. Remigiusza (XII wiek): Wykonany ze szczerego złota, zdobiony niezwykle precyzyjnym filigranem, kolorową emalią oraz gęsto osadzonymi perłami i drogimi kamieniami. Ten bezcenny kielich liturgiczny był tradycyjnie używany przez królów Francji do przyjmowania komunii świętej podczas ceremonii koronacyjnej.

• Relikwiarz św. Urszuli (ok. 1500 roku): Wyjątkowe dzieło późnośredniowiecznego złotnictwa ze srebra i złoconej miedzi. Przedstawia św. Urszulę chroniącą pod swoim szerokim płaszczem postacie swoich towarzyszek. Obiekt ten został podarowany katedrze przez miasto Tours i stanowił ozdobę ołtarza podczas wielkich świąt przedsoborowych.

Z katedry spacerujemy do następnej imponującej świątyni - bazyliki św. Remigiusza.

Bazylika św. Remigiusza (Basilique Saint-Remi) to miejsce o zupełnie innej, głębszej i bardziej surowej energii niż główna katedra w Reims. Podczas gdy katedra była sceną państwowego blichtru i politycznych manifestów, ta dawna świątynia potężnego opactwa benedyktynów stanowiło autentyczne, duchowe serce regionu. Pod względem architektonicznym bazylika jest fascynującą, monumentalną hybrydą stylów. Jej długa, niezwykle szeroka nawa główna oraz transept reprezentują surowy, XI-wieczny styl romański, charakteryzujący się potężnymi, grubymi murami i przysadzistymi filarami. Z kolei wysokie prezbiterium wraz z kaplicami oraz fasada zachodnia to już lekki, wczesny gotyk z drugiej połowy XII wieku. Ta unikalna ewolucja budowlana tworzy wnętrze o niesamowitej skali i mistycznym klimacie, które na szczęście uniknęło późniejszych, nowożytnych uproszczeń.

Nawa główna kościoła to jeden z najbardziej imponujących pokazów architektury romańskiej we Francji, gdzie przestrzeń opiera się na rytmicznych arkadach i ciężkich, geometrycznych formach. Najcenniejszym detalem rzeźbiarskim tej strefy są oryginalne, wczesnośredniowieczne kapitele zdobiące głowice kolumn w nawie i transepcie. Zamiast późnogotyckich, realistycznych motywów liściastych, odnajdziemy tu pełen teologicznej symboliki, surowy bestiariusz. Kamienne płaskorzeźby przedstawiają fantastyczne stwory, sfinksy, walczące bestie oraz archaiczne sceny figuralne ukazujące zmagania człowieka z grzechem i pokusami doczesnego świata. Rzeźba ta zachowała swoją pierwotną, ciężką strukturę, idealnie współgrając z surowością kamiennego sklepieństwa.

Absolutnym centrum całej bazyliki, determinującym jej układ liturgiczny, jest potężne Mauzoleum św. Remigiusza (Tombeau de saint Remi), wznoszące się dumnie w chórze bezpośrednio za ołtarzem głównym. Obecna struktura to XVII-wieczna rekonstrukcja, która z niezwykłym pietyzmem odtwarza dawny, renesansowy projekt z połowy XVI wieku. Monumentalne mauzoleum ma formę otwartej, bogato zdobionej kaplicy grobowej, wokół której rzeźbiarze ustawili naturalnej wielkości posągi przedstawiające dwunastu parów Francji – sześciu świeckich oraz sześciu duchownych – którzy tradycyjnie asystowali przy sakrze królewskiej. Wewnątrz tej kamiennej struktury zamknięty jest potężny, XIX-wieczny relikwiarz kryjący autentyczne szczątki biskupa Remigiusza, który w 496 roku ochrzcił Chlodwiga, pierwszego króla Franków, włączając tym samym państwo w krąg cywilizacji chrześcijańskiej.

Podczas gdy nawa główna tonie w surowym, białym świetle dziennym, wysoki, XII-wieczny chór bazyliki zachował swój oryginalny, bezcenny zespół wczesnogotyckich witraży. Okna te, powstałe około 1180 roku, reprezentują fascynujący styl przejściowy – rysunek postaci i hierarchia kompozycji są wciąż sztywne i monumentalne (bliskie duchowi romańskiemu), ale sama technika witrażowa osiąga już niesamowitą głębię i czystość barw. Dominują tu intensywne, głębokie kobalty oraz szmaragdowe zielenie, które układają się w rozbudowane cykle starotestamentowe, wizerunki patriarchów oraz dawną hierarchię kościelną Reims. To właśnie z tych okien uczył się mistrz, który kilkadziesiąt lat później projektował słynne, wielkie rozety w głównej katedrze Notre-Dame.

Z Reims ruszamy dalej na południowy wschód, powoli domykając krąg naszej zaplanowanej trasy. W ostatniej relacji z tej serii nie będzie już żadnej katedry, ale kilka interesujących miejsc równie wartych odwiedzin.

Takim oto widokiem zakończył się dzień 2, a dzień 3 rozpoczynamy od kolejnego przystanku na naszym szlaku francuskich katedr - katedry w Amiens.

Miasto Amiens powstało jako Samarobriva (w tłumaczeniu: „Most nad Sommą”) i było stolicą celtyckiego plemienia Ambianów, od których wywodzi się obecna nazwa Amiens. W czasach rzymskich stało się kluczowym punktem strategicznym i jednym z najważniejszych miast rzemieślniczych Galii.

To właśnie pod murami Amiens rozegrało się jedno z najsłynniejszych wydarzeń w historii zachodniego chrześcijaństwa. Młody rzymski legionista, św. Marcin, rozciął mieczem swój żołnierski płaszcz, by oddać połowę drżącemu z zimna żebrakowi. Wydarzenie to stało się symbolem chrześcijańskiego miłosierdzia i ukształtowało religijną tożsamość miasta.

Amiens od wieków było jednym z najważniejszych punktów na mapie europejskich pielgrzymek z powodu tutejszej bezcennej relikwii. W 1206 roku, po czwartej krucjacie i splądrowaniu Konstantynopola, kanonik Walon de Sarton przywiózł do Amiens przednią część czaszki św. Jana Chrzciciela. Przed reformami soborowymi relikwiarz ten otaczano potężnym kultem, a tradycyjne procesje ku czci męczennika gromadziły tysiące wiernych z całej Francji.

Katedra w Amiens, wzniesiona w XIII wieku, jest największą pod względem objętości gotycką katedrą we Francji (dwukrotnie większą niż paryska Notre-Dame). Przed 1962 rokiem ta monumentalna przestrzeń była niemym świadkiem tradycyjnych mszy łacińskich, a jej unikalny, wpisany w posadzkę labirynt służył średniowiecznym pielgrzymom do odbywania pokuty na kolanach.

Zachodnia fasada katedry, nazywana „Biblią z Amiens”, oraz XV-wieczne, misternie rzeźbione stalle w chórze (w liczbie 110 sztuk), przez wieki stanowiły nienaruszoną przestrzeń przedsoborowej modlitwy brewiarzowej tutejszych kanoników. Tradycyjny kler w Amiens niezwykle rygorystycznie dbał o zachowanie dawnego śpiewu gregoriańskiego oraz uroczystej oprawy ołtarzowej, co opisał m.in. brytyjski krytyk John Ruskin w swoim dziele The Bible of Amiens.

Pomiędzy filarami otaczającymi ołtarz główny (na styku chóru i ambitu, czyli obejścia) wznoszą się polichromowane, kamienne ekrany z przełomu XV i XVI wieku. Są to misternie rzeźbione, trójwymiarowe kompozycje ufundowane przez kanoników z Amiens (m.in. Adriena de Hénencourt).

Ekrany te są podzielone na dwie główne sekcje tematyczne, które dla pielgrzymów stanowiły fascynującą, wizualną katechezę:

1. Ekran św. Jana Chrzciciela (Strona północna)

Znajduje się dokładnie tam, gdzie tradycyjnie przechowywano i wystawiano relikwię głowy Proroka. Składa się z czterech dużych, gotyckich arkad wypełnionych dziesiątkami rzeźbionych postaci. Przedstawiają one z dramatycznymi detalami:

• Kazanie św. Jana na pustyni i wytykanie grzechów Herodowi.

• Pojmanie i uwięzienie Proroka.

• Słynną ucztę Heroda, podczas której Salome prezentuje odciętą głowę na półmisku.

• Pokazuje Herodiadę, która uderza nożem w czoło odciętej głowy św. Jana, oraz moment, w którym wierni uczniowie potajemnie grzebią jego ciało.

Obecność św. Jana Chrzciciela w Amiens to efekt IV krucjaty.

Według tutejszej tradycji, krzyżowiec i kanonik z Pikardii, Walon de Sarton, przeszukując ruiny pałacu rzeźbionego w marmurze, natrafił na dwa srebrne naczynia. Na jednym z nich widniał grecki napis informujący, że wewnątrz znajdują się szczątki św. Jerzego, na drugim zaś napis: „Oto głowa Jana Chrzciciela”. Walon otworzył drugie naczynie i ujawnił ludzką twarz pozbawioną dolnej szczęki, z widocznym śladem przebicia nad prawą brwią.

Ta charakterystyczna dziura nad brwią to ślad po sztylecie lub szpilce, którą wściekła Herodiada (matka Salome) miała dźgnąć odciętą głowę Proroka po twardym upomnieniu, jakie Jan skierował przeciwko jej niemoralnemu małżeństwu z Herodem.

Kanonik, zdając sobie sprawę z rangi odkrycia, sprzedał relikwię św. Jerzego, by sfinansować bezpieczny powrót do ojczyzny, a głowę św. Jana Chrzciciela ukrył i osobiście przywiózł do Amiens. 17 grudnia 1206 roku rzesze wiernych na czele z lokalnym biskupem Richardem de Gérard uroczyście powitały relikwię u bram miasta. Wydarzenie to całkowicie zmieniło status Amiens, czyniąc je jednym z najważniejszych miejsc pątniczych w Europie, ustępującym w tamtym czasie jedynie Santiago de Compostela i Rzymowi.

Północne ramię transeptu katedry - To tutaj tradycyjnie wzniesiono wspaniałą, dedykowaną kaplicę, w której wystawiano relikwiarz. Ściany wokół niej zdobią polichromowane, gotyckie płaskorzeźby przedstawiające z detalami całe życie Jana Chrzciciela: od kazania na pustyni, przez chrzest Jezusa w Jordanie, aż po ucztę Heroda, taniec Salome i samą egzekucję (dekapitację).

Złoty Relikwiarz (Chef-Saint-Jean) - Przez wieki relikwia była oprawiona w złoto, srebro i najdroższe kamienie szlachetne podarowane m.in. przez królów Francji (Karola VI i wielkiego czciciela tej relikwii, Ludwika XI). Choć oryginalna, ociekająca klejnotami obudowa została przetopiona podczas rewolucyjnego terroru w 1793 roku, sama relikwia została uratowana przez odważnych księży. W XIX wieku wzniesiono dla niej nowy, neogotycki relikwiarz.

Kaplica Matki Bożej (Chapelle de Notre-Dame-Drapier lub częściej nazywana Chapelle Axiale / Chapelle de la Vierge)

Wzniesiona w XIII wieku, kaplica ta jest najgłębszą i najbardziej świetlistą kaplicą w całym ambitu. Jej konstrukcja to kwintesencja gotyku katedralnego: ściany zostały niemal całkowicie zastąpione przez strzeliste, wąskie okna, co sprawiało, że poranne słońce wschodzące nad Amiens zalewało tę przestrzeń mistycznym, kolorowym światłem.

W przeciwieństwie do surowości wielu innych części świątyni, kaplica maryjna otrzymała w XVIII wieku olśniewający, barokowo-klasycystyczny wystrój.

Zgodnie z tradycyjnym kalendarzem i rubrykami mszalnymi św. Piusa V, w kaplicy tej regularnie, zwłaszcza w soboty, odprawiano wczesnym rankiem śpiewane Msze wotywne o Najświętszej Maryi Pannie (często przy świecach, tzw. Rorate w okresie Adwentu).

Z Amiens udajemy się do Saint-Valery-sur-Somme, urokliwego średniowiecznego miasteczka portowego położonego u ujścia rzeki Sommy do Kanału La Manche

Saint-Valery-sur-Somme

We wrześniu 1066 roku Wilhelm Zdobywca zgromadził w tutejszym porcie swoją potężną flotę inwazyjną. Czekając na pomyślny wiatr, nakazał uroczyście obnieść po ulicach relikwie św. Walerego. Wiatr zmienił kierunek, flota ruszyła, a kilka tygodni później Wilhelm został królem Anglii po bitwie pod Hastings.

Podczas wojny stuletniej miasto było areną krwawych starć. W grudniu 1430 roku uwięziona przez Anglików św. Joanna d’Arc była prowadzona przez Saint-Valery-sur-Somme w drodze na proces i stos w Rouen. Tradycja upamiętnia to wydarzenie w tutejszej architekturze obronnej (tzw. Porte Jeanne d'Arc).

Wznoszący się w sercu górnego miasta (Ville Haute) kościół św. Marcina to architektoniczny unikat i bezpośredni świadek burzliwej przeszłości Saint-Valery-sur-Somme.

Obecna świątynia powstała w XV wieku, po tym jak wcześniejsza budowla została zniszczona przez wojska angielskie. Jej najbardziej charakterystyczną cechą jest elewacja wykonana w unikalnym dla tego regionu stylu szachownicy (fr. damier) z naprzemiennie układanych bloków białego wapienia i ciemnego krzemienia.

Tradycyjna tożsamość katolicka miasteczka opierała się na dziedzictwie św. Walerego, mnicha z VII wieku, który założył tu pierwszą pustelnię. Przed 1962 rokiem tutejsze relikwiarze otaczano głęboką czcią. Co roku organizowano tradycyjne, uroczyste procesje ku czci świętych założycieli, podczas których łacińskie śpiewy mieszały się z salwami honorowymi i modlitwami o pomyślność rybaków.

Po krótkim przystanku ruszamy dalej w kierunku Boulogne-sur-Mer, historycznego serca Wybrzeża Opalowego (Côte d’Opale) nad Kanałem La Manche.

W starożytności miasto było głównym portem rzymskiej floty na północy (Classis Britannica). To stąd w 43 roku n.e. cesarz Klaudiusz zaplanował i rozpoczął udany podbój Brytanii. Cesarz Kaligula wzniósł tu również monumentalną latarnię morską (Wieżę Ordre), która przetrwała kilkanaście stuleci.

Na początku XIX wieku Napoleon Bonaparte zgromadził w Boulogne i okolicach gigantyczną Armię Oceanu (blisko 150 tysięcy żołnierzy) oraz tysiące łodzi. Miasto stało się kwaterą główną planowanej inwazji na Anglię. Choć do ataku nigdy nie doszło, pamiątką po tamtych wydarzeniach jest potężna Kolumna Wielkiej Armii (Colonne de la Grande Armée).

Boulogne-sur-Mer

Cud Matki Bożej z Boulogne (636 r.) - Według starożytnej legendy, za czasów króla Dagoberta I, do brzegu Boulogne przybiła bezsterowa łódź bez wioseł i załogi, spowita nieziemskim światłem. Wewnątrz znajdowała się drewniana figura Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku. Wydarzenie to zapoczątkowało gigantyczny kult maryjny. Do Boulogne przez stulecia pielgrzymowali królowie Francji i Anglii (m.in. św. Ludwik IX czy Henryk VIII).

Bazylika Notre-Dame de Boulogne to absolutne architektoniczne szaleństwo, wybudowane w latach 1820–1866 z inicjatywy jednego człowieka – skromnego księdza Benoît-Agathona Haffreingue. Samouk-architekt zaprojektował monumentalną bazylikę wzorowaną na rzymskim kościele św. Piotra oraz londyńskiej katedrze św. Pawła. Jej gigantyczna kopuła (wznosząca się na wysokość ok. 100 metrów) całkowicie dominuje nad miastem.

Krypta pod bazyliką Notre-Dame w Boulogne-sur-Mer to absolutny fenomen i jedna z największych podziemnych przestrzeni sakralnych w Europie (ustępująca rozmiarami m.in. kryptom w Watykanie czy hiszpańskim Eskurialu). Ma ponad 120 metrów długości i rozciąga się pod całą powierzchnią gigantycznego XIX-wiecznego kościoła, w tym pod jego nawą, transeptem i monumentalną kopułą.

Kiedy wspomniany wcześniej ksiądz Benoît-Agathon Haffreingue rozpoczął w 1827 roku odbudowę zniszczonej przez rewolucjonistów katedry, robotnicy natrafili pod ziemią na zasypane i zamurowane korytarze. Okazało się, że dawni budowniczowie rzymskiej i średniowiecznej świątyni nie wyburzali starych konstrukcji, lecz obudowywali je nowymi, zasypując wnętrza ziemią dla wzmocnienia fundamentów.

Ksiądz Haffreingue spędził dekady na odkopywaniu tego podziemnego labiryntu. W efekcie powstała unikalna przestrzeń, która łączy w sobie elementy architektury z kilku epok:

• Mury rzymskie: Fragmenty starożytnych koszar rzymskich z czasów, gdy stacjonowała tu flota Classis Britannica.

• Krypta romańska (XI wiek): Wzniesiona przez św. Idziego (Sainte-Ide), matkę Gotfryda z Bouillon (współtwórcy Królestwa Jerozolimskiego). Charakteryzuje się surowymi, niskimi sklepieniami kolebkowymi i masywnymi filarami.

• Elementy gotyckie (XII–XIV wiek): Sklepienia krzyżowo-żebrowe z bogato rzeźbionymi zwornikami.

Do najważniejszych i najbardziej fascynujących obiektów wewnątrz krypty należą:

1. Sala Skarbca (Le Trésor)

To tutaj przechowywano przedmioty ocalałe z rewolucyjnej pożogi oraz dary wotywne od królów i arystokracji. Wśród nich wyróżnia się:

• Relikwiarz Świętej Krwi (Reliquaire du Saint-Sang): Bezcenny, wykonany ze złota, emalii i drogich kamieni relikwiarz podarowany w 1308 roku przez króla Filipa IV Pięknego z okazji ślubu jego córki Izabeli z królem Anglii Edwardem II. Relikwiarz ten zawiera krew Chrystusa, która według tradycji miała cudownie wypłynąć z profanowanej hostii.

• Kolekcja relikwiarzy ramion (Reliquaires bras): Średniowieczne i barokowe, wykonane ze srebra pojemniki w kształcie rąk, przeznaczone na kości lokalnych świętych (m.in. św. Maksymiana).

2. Relikwie i pamiątki po Notre-Dame de Boulogne

Choć oryginalna, cudowna figura Matki Bożej z VII wieku została spalona przez rewolucjonistów w 1793 roku, w krypcie przechowywane są jej ocalałe fragmenty (m.in. dłoń z pierwotnego posągu). Znajduje się tu również słynna sercańska rzeźba wotywna, przedstawiająca łódź z Marią, oraz liczne historyczne szaty liturgiczne, którymi tradycyjnie przyozdabiano figury procesyjne podczas wielkich świąt sierpniowych.

Zamek w Boulogne-sur-Mer (Château des comtes de Boulogne), wbudowany we wschodni narożnik potężnych średniowiecznych murów obronnych Górnego Miasta (Haute Ville), to jeden z najważniejszych i najbardziej unikalnych zabytków architektury obronnej w całej północnej Francji.

Zamek nigdy nie został zburzony, lecz przez 800 lat płynnie adaptowano go do zmieniających się potrzeb militarnych i politycznych:

• Rzymskie fundamenty: Podobnie jak w przypadku bazyliki, schodząc do podziemi zamku, wkracza się do rzymskiego obozu Gesoriacum. Średniowieczne mury posadowiono bezpośrednio na monumentalnych, ciosanych blokach z czasów rzymskiej floty z II/III wieku n.e.

• Pancerz artyleryjski (XVI wiek): Wraz z upowszechnieniem broni palnej i prochu, średniowieczne baszty były zbyt podatne na ostrzał armatni. Pięć z dziewięciu wież zostało wówczas “opancerzonych” – obudowano je grubą, earth-filled (wypełnioną ziemią i kamieniami) warstwą kamienia, tworząc bastiony odporne na kule armatnie.

• Koszary i więzienie (XVIII–XX wiek): W 1767 roku zamek stracił funkcję obronną i został przekształcony w koszary wojskowe (wtedy też w surowych murach wykuto klasyczne, barokowe okna). Po II wojnie światowej, aż do 1974 roku, kompleks służył jako miejskie więzienie.

Dzień 3 kończę, a dzień 4 rozpoczynam w Lille - stolicy regionu Hauts-de-France.

Lille to czwarte co do wielkości miasto Francji, które przez stulecia znajdowało się na styku kultur francuskiej i flamandzkiej. Charakteryzuje się unikalną architekturą z czerwonej cegły, potężnymi fortyfikacjami oraz bogatym dziedzictwem handlowym i przemysłowym.

Lille

Nazwa miasta pochodzi od łacińskiego Isula (wyspa), ponieważ pierwotna osada powstała na bagnistych terenach w rozwidleniu rzeki Deûle. Pierwsza wzmianka o Lille pochodzi z 1066 roku. Miasto szybko stało się jedną ze stolic bogatego Hrabstwa Flandrii.

Z powodu swojego strategicznego położenia Lille było jednym z najbardziej obleganych miast w Europie. Należało kolejno do Hrabstwa Flandrii, Królestwa Francji, Księstwa Burgundii, a następnie do hiszpańskich Habsburgów. Dopiero w 1667 roku wojska Ludwika XIV zdobyły miasto, a na mocy traktatu w Akwizgranie Lille zostało ostatecznie włączone do Francji.

Po przejęciu miasta Ludwik XIV nakazał wybitnemu inżynierowi wojskowemu, Sébastienowi Vaubanowi, zabezpieczenie północnej granicy kraju. Vauban wzniósł w Lille monumentalną, gwiazdkowatą Cytadelę (Citadelle de Lille), zwaną “Królową Cytadel” ze względu na doskonałość formy obronnej i jej ogromne rozmiary. Do dziś jest ona bazą wojskową.

Głównym punktem orientacyjnym i salonem miasta jest Grand Place (oficjalnie Place du Général de Gaulle, nazwany na cześć urodzonego w Lille przywódcy). To monumentalny plac otoczony kamienicami o strzelistych, schodkowych szczytach, tak charakterystycznych dla miast Flandrii i Niderlandów.

Dominujący nad placem budynek Starej Giełdy (Vieille Bourse) uosabia XVII-wieczny przepych epoki habsburskiej. Każdy detal jego elewacji opowiada o dawnym bogactwie kupców, którzy spotykali się na wewnętrznym dziedzińcu, by handlować suknem, przyprawami i papierami wartościowymi.

Vieux Lille (Stare Lille) to bez wątpienia najbardziej urokliwa dzielnica miasta, która zachwyca swoją unikalną, flamandzką tożsamością. W przeciwieństwie do wielu francuskich starówek, tutejsza architektura eksploduje ciepłymi barwami złocistego piaskowca, czerwonej cegły i bogato rzeźbionego baroku.

Palais des Beaux-Arts (Pałac Sztuk Pięknych) wybudowany pod koniec XIX wieku monumentalny pałac mieści drugie największe muzeum sztuki we Francji po paryskim Luwrze.

Z Lille, po Mszy świętej trydenckiej w ICRSP, Catholic Church of Saint-Étienne, ruszam na południe w kierunku Reims.

Arras

W średniowieczu miasto było jednym z najbogatszych ośrodków rzemieślniczych w Europie. Słynęło z produkcji luksusowych, tkanych dywanów i gobelinów ściennych. Były one tak popularne, że w wielu językach (w tym w polskim czy angielskim – arras) słowo „arras” stało się synonimem artystycznego gobelinu.

Architektoniczne serce miasta tworzą dwa gigantyczne, połączone ze sobą place otoczone przez 155 kamienic w stylu flamandzkiego baroku.

Obok wspaniałych placów, najbardziej wyrazistym symbolem niezależności miejskiej Arras jest tutejsza dzwonnica miejska (Beffroi d’Arras), wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Ta wzniesiona pierwotnie na przełomie XV i XVI wieku wieża, będąca częścią wspaniałego, gotyckiego ratusza, góruje nad całym rynkiem. Podobnie jak reszta miasta, została całkowicie zniszczona w 1914 roku i precyzyjnie zrekonstruowana w okresie międzywojennym. Przed wojnami i rewolucjami jej dzwony wyznaczały rytm życia tutejszych mieszczan.

Saint-Quentin

Nazwa miasta pochodzi od rzymskiego misjonarza, św. Kwintyna, który przybył tu chrystianizować Galię i poniósł męczeńską śmierć z rozkazu prefekta Rictiovarusa. Według tradycji, jego odcięte ciało wrzucono do Sommy, a po latach zostało cudownie odnalezione przez niewidomą rzymiankę Eusebię, która odzyskała wzrok. Przed 1962 rokiem kult Kwintyna jako patrona od chorób oczu i gardła gromadził tysiące pielgrzymów z całej Pikardii.

Obok wspaniałego placu miejskiego (Place de l’Hôtel de Ville), wizytówką Saint-Quentin jest tutejszy monumentalny, późnogotycki Ratusz (Hôtel de Ville) z przełomu XV i XVI wieku.

Jego zachwycająca, koronkowa fasada zwieńczona jest trzema strzelistymi szczytami i posiada misternie rzeźbioną galerię z 172 figurami przedstawiającymi sceny z życia dawnych mieszczan, rzemieślników oraz satyryczne motywy ludowe. Podobnie jak w innych miastach północy, tutejsza dzwonnica (beffroi) z carillonem złożonym z 37 dzwonów obwieszczała dawną wolność municypalną.

Basilique de Saint-Quentin (Kolegiata św. Kwintyna) to architektoniczny kolos o statusie bazyliki mniejszej. Jest jedną z najbardziej unikalnych i skomplikowanych pod względem konstrukcyjnym świątyń gotyckich we Francji.

Jej budowa trwała ponad trzysta lat (od XII do XV wieku), co zaowocowało fascynującym przeglądem stylów – od surowego wczesnego gotyku, przez dojrzały gotyk promienisty (rayonnant), aż po finezyjny gotyk płomienisty (flamboyant).

Najświętszym i najstarszym miejscem całej świątyni jest surowa krypta położona bezpośrednio pod ołtarzem głównym i prezbiterium. To tutaj spoczywają relikwie św. Kwintyna, rzymskiego męczennika. Przez wieki krypta była celem pielgrzymek królów Francji.

Bezpośrednio nad kryptą, tylną część ogrodzenia sanktuarium zdobią wspaniałe renesansowe płaskorzeźby z XVI wieku. Przedstawiają one z naturalistycznymi, wręcz drastycznymi detalami tortury, jakim poddano świętego: od biczowania, przez wbijanie gwoździ pod paznokcie i wlewanie roztopionego ołowiu do gardła, aż po ostateczną dekapitację i wrzucenie ciała do Sommy.

Laon z racji wywartego na nas wrażenia oraz obszernej historii miasta opiszemy w następnej części, łącząc relację z katedrą w Reims :)

Laudetur Iesus Christus !

18 września 2025 (tak, prawie rok temu! wybaczcie opóźnienie w publikacji relacji!) lądujemy na francuskiej ziemi z zamiarem kontynuowania szlaku francuskich katedr. Naszym pierwszym przystankiem jest pobliskie Beauvais, w którym trafiamy na… protestację lokalnej ludności wobec coraz bardziej skorumpowanej władzy oraz upadającego państwa! W skali całego kraju protesty w Beauvais i okolicach przyczyniły się do potężnych zakłóceń: zamknięto 90% aptek, na kolei i w szkołach zastrajkował znaczny odsetek pracowników, a w wielu miastach doszło do zamieszek (choć samo Beauvais uniknęło tak brutalnych starć z policją, jakie miały miejsce tego samego dnia w Paryżu, Lyonie czy Nantes). Przechodzimy do historii miasta…

Dzień 1 - Beauvauis

Miasto to, położone na północ od Paryża w regionie Hauts-de-France, ma bogatą historię sięgającą czasów rzymskich, kiedy to nosiło nazwę Caesaromagus po podboju przez Juliusza Cezara w 52 roku p.n.e. W średniowieczu Beauvais przeżywało rozkwit dzięki handlowi i rzemiosłu, goszcząc cztery sobory, w tym ten z 845 roku, na którym proszono króla o ochronę przed najazdami wikingów. Miasto stało się symbolem oporu podczas wojny stuletniej, gdy w 1472 roku Jeanne Hachette, odważna mieszczanka, odebrała sztandar Burgundczykom podczas oblężenia, co do dziś świętuje się corocznym festiwalem w czerwcu. W epoce nowożytnej Beauvais rozwijało się jako centrum tekstylne, słynące z gobelinów, ale ucierpiało podczas rewolucji francuskiej, gdy bezbożnicy zbezczeszczyli świątynie, oraz w czasie drugiej wojny światowej, gdy alianckie bombardowania w 1940 roku zrujnowały większość centrum, pozostawiając jednak katedrę w stosunkowo dobrym stanie. Odbudowane po wojnie na oryginalnym planie, dziś Beauvais jest administracyjnym i uniwersyteckim ośrodkiem z populacją około 55 tysięcy mieszkańców.

Historia katedry św. Piotra w Beauvais jest nierozerwalnie związana z ambicjami miasta i jego biskupów, którzy pragnęli stworzyć budowlę przewyższającą wszystkie inne we Francji. Pierwsza świątynia na tym miejscu, karoliński kościół z X wieku zwany Basse Œuvre, spłonęła w 1225 roku, co stało się impulsem do wzniesienia nowej, gotyckiej katedry. Mimo początkowych sukcesów, projekt szybko napotkał trudności – w 1284 roku zawaliło się sklepienie chóru z powodu słabych przypór i silnych wiatrów, co opóźniło budowę i wymagało wieloletnich napraw zakończonych około 1347 roku. Prace przy katedrze wznowiono w XV wieku pod kierunkiem słynnego architekta Martina Chambiges, który dodał transept i monumentalną wieżę z iglicą, ukończoną w 1569 roku na wysokości 153 metrów, czyniąc ją wówczas najwyższą budowlą świata, wyższą nawet od bazyliki św. Piotra w Rzymie. Ta ambicja miała jednak tragiczne konsekwencje – w 1573 roku wieża runęła, niszcząc część filarów i ostatecznie grzebiąc marzenia o pełnym ukończeniu katedry. W 1605 roku rozpoczęto budowę nawy głównej, ale brak funduszy zmusił do zamknięcia jej prowizoryczną ścianą, pozostawiając świątynię niedokończoną. Mimo to katedra zachwyca jako arcydzieło późnego gotyku: jej sklepienie w ramieniu transeptu osiąga 48,5 metra wysokości, co czyni je najwyższym na świecie, a asymetryczna forma z transeptem i chórem bez nawy nadaje jej unikalny, dramatyczny charakter. W jednej z kaplic znajduje się zegar astronomiczny z 1866 roku, będący cudem inżynierii z prawie 90 tysiącami elementów. Przez wieki katedra św. Piotra przetrwała liczne próby, w tym rewolucję francuską, gdy w 1793 roku została splądrowana i przekształcona w “świątynię rozumu”, oraz bombardowania II wojny światowej, które oszczędziły większość witraży dzięki ich wcześniejszemu zabezpieczeniu. W 1840 roku uzyskała status pomnika historii Francji, a w latach 2000 i 2002 trafiła na listę najbardziej zagrożonych zabytków świata ze względu na niestabilność konstrukcji, wzmocnioną wówczas żelaznymi prętami. Dziś, jako siedziba arcybiskupa Beauvais, katedra przyciąga wielu pielgrzymów i turystów, w tym także nas :)

Dzień 1 - Gerberoy

Miejscowość ta ma niezwykle burzliwą przeszłość militarnej fortecy, która po wiekach zapomnienia odrodziła się jako „wioska tysiąca róż”.

Zimą na przełomie 1078/1079 roku pod murami Gerberoy doszło do słynnej bitwy, w której Wilhelm Zdobywca walczył z własnym, zbuntowanym synem, Robertem Krótkoudym (sprzymierzonym z królem Francji). Wilhelm został w tej bitwie ranny i musiał uznać wyższość syna.

Na początku XX wieku postimpresjonista Henri Le Sidaner (przyjaciel Moneta i Rodina) odkrył uśpioną wioskę. Zachwycony architekturą, osiedlił się tu, założył spektakularne ogrody różane na ruinach zamku i namówił mieszkańców do sadzenia róż. Dziś Gerberoy szczyci się oficjalnym tytułem Les Plus Beaux Villages de France (Jedna z najpiękniejszych wiosek Francji).

Głównym źródłem wiedzy o historii całego miasteczka jest dzieło Histoire du château et de la ville de Gerberoy, napisane i wydane w XVII wieku przez lokalnego kanonika, Jean Pilleta. Katoliccy duchowni przez wieki byli tu strażnikami tożsamości historycznej, a mały ogród przylegający do kolegiaty (dawny cmentarz) do dziś nosi imię tego chanoine'a (kanonika).

Dzień 1 - Lyons-la-Forêt

Miejscowość ta, podobnie jak Gerberoy, szczyci się tytułem Les Plus Beaux Villages de France, a jej urok tkwi w doskonale zachowanej, tradycyjnej architekturze o konstrukcji ryglowej (szachulcowej) z XVII i XVIII wieku.

W 1135 r. w zamku Lyons-la-Forêt zmarł król Anglii i książę Normandii, Henryk I Beauclerc (najmłodszy syn Wilhelma Zdobywcy). Według legendy przyczyną śmierci było przejedzenie się minogami po udanym polowaniu w tutejszych lasach.

Tradycyjna pobożność mieszkańców Lyons-la-Forêt była silnie związana z relikwiami św. Godegranda (biskupa Sées z VIII wieku).

W 1624 roku w Lyons-la-Forêt założono klasztor oo. Minimitów (zakonu o surowej regule pokutnej, założonego przez św. Franciszka z Pauli). Choć sam zakon przestał istnieć podczas Rewolucji Francuskiej, to budynki poklasztorne (Couvent des Minimes) wraz z zachowanymi elementami sakralnymi przez kolejne stulecia kształtowały katolicką tożsamość i architektoniczny krajobraz miasteczka.

Dzień 1 - Bonsecours

Bonsecours – miasteczko malowniczo usytuowame na wzgórzu wznoszącym się bezpośrednio nad Rouen, z zapierającym dech w piersiach widokiem na zakole Sekwany.

W przeciwieństwie do Gerberoy czy Lyons-la-Forêt, Bonsecours nie słynie z tradycyjnej architektury szachulcowej, lecz jest jednym z najważniejszych i najbardziej spektakularnych historycznych miejsc kultu maryjnego w całej północnej Francji.

Pierwotnie osada nosiła nazwę Blosseville. Dopiero w 1959 roku oficjalnie przyjęła nazwę sanktuarium, które całkowicie zdominowało jej tożsamość – Bonsecours (co w wolnym tłumaczeniu oznacza “Dobra Pomoc” lub “Matka Boża Nieustającej Pomocy”).

Tradycja pielgrzymowania w to miejsce sięga około 1030 roku, kiedy to pan na ufortyfikowanym wzgórzu, Seigneur d’Anseaumeville, doznał cudownego uzdrowienia i wzniósł pierwszą kaplicę poświęconą Matce Bożej (Notre-Dame de Blosseville). Miejsce to szybko stało się celem pielgrzymek królów Francji (m.in. Ludwika XI).

Obecna świątynia to absolutne arcydzieło architektury neogotyckiej we Francji, zaprojektowane przez Jacques’a-Eugène’a Barthélémy’ego. Był to pierwszy kościół w całości wzniesiony w stylu neogotyckim na terenie Francji. Papież Pius IX w połowie XIX wieku nadał mu status bazyliki mniejszej i uroczyście ukoronował tutejszą figurę Matki Bożej.

Dzień 1 kończymy obiadem (obiado-kolacją? :P) w La Taverne - Table de caractère - Rouen Bonsecours, którą serdecznie polecam.

Dzień 2

Rouen – historyczna stolicy Normandii, nazywana przez Wiktora Hugo „miastem o stu dzwonnicach” (la ville aux cent clochers).

Założone przez Rzymian jako Rotomagus, miasto zyskało kluczowe znaczenie w 911 roku. To tutaj, na mocy traktatu z Saint-Clair-sur-Epte, wodz Wikingów Rollo przyjął chrzest i założył Księstwo Normandii, czyniąc Rouen jego pierwszą stolicą.

Podczas wojny stuletniej, gdy miasto znajdowało się pod panowaniem angielskim, w Rouen odbył się proces i egzekucja św. Joanny d’Arc. 30 maja 1431 roku 19-letnia Dziewica Orleańska została spalona na stosie na tutejszym rynku (Place du Vieux-Marché).

Kościół św. Joanny d’Arc w Rouen (Église Sainte-Jeanne-d’Arc), wzniesiony w 1979 roku na Place du Vieux-Marché, od dziesięcioleci uchodzi za architektoniczny zgrzyt i jeden z najbardziej kontrowersyjnych obiektów w mieście. Ta na wskroś modernistyczna konstrukcja z betonu i łupka – choć w zamierzeniu architekta Louisa Arretche’a miała nawiązywać kształtem do odwróconej łodzi wikingów lub płomieni stosu – dla wielu mieszkańców i turystów pozostaje po prostu estetyczną katastrofą. Budynek, przez złośliwych nazywany „bunkrem”, „halą rybną” lub „skrzyżowaniem wieloryba z hangarem”, drastycznie odcina się od otaczających rynek zabytkowych, urokliwych kamienic z muru pruskiego. Brutalistyczny, przysadzisty kształt zewnętrzny sprawia wrażenie ciężkiego i chaotycznego, przez co kościół bywa podawany jako sztandarowy przykład posoborowego kryzysu w architekturze sakralnej, w której tradycyjne dążenie ku sacrum i strzelistości zastąpiono surową, nierzadko przytłaczającą funkcjonalnością. Nie sposób się nie zgodzić!

Pod koniec XV i w XVI wieku Rouen przeżywało niebywały rozkwit gospodarczy, stając się drugim po Paryżu najważniejszym miastem Francji. Bogactwo opierało się na handlu rzecznym i morskim, produkcji sukna oraz bliskości stolicy. Z tego okresu pochodzi Gros-Horloge – monumentalny, astronomiczny zegar renesansowy nad jedną z głównych ulic.

Jako siedziba jednej z najstarszych i najbardziej prestiżowych archidiecezji we Francji Rouen było potężną twierdzą tradycyjnego, gallikańskiego i rzymskiego katolicyzmu, z niezwykle bogatym kalendarzem liturgicznym.

Arcybiskup Rouen tradycyjnie nosił (i nosi nadal) tytuł Prymasa Normandii. Przed 1962 rokiem tutejsza kuria metropolitalna dysponowała ogromnymi wpływami, a lokalne tradycje liturgiczne (w tym własny, dawny ryt diecezjalny – Rituel de Rouen, którego elementy przetrwały w lokalnych zwyczajach) były kultywowane z ogromnym dostojeństwem.

Serce archidiecezji i absolutne arcydzieło gotyku (z najwyższą wieżą we Francji – 151 metrów). Przedsoborowa katedra była miejscem sprawowania monumentalnych, łacińskich liturgii pontyfikalnych. W jej kryptach i grobowcach spoczywają serca królów (w tym Ryszarda Lwie Serce) oraz pierwsi książęta Normandii (w tym w/w Rollo), co nadawało nabożeństwom charakter głęboko państwowy i historyczny.

Przed 1962 rokiem ulice Rouen regularnie stawały się trasą wielkich procesji religijnych. Najważniejsze z nich związane były z Kultem św. Romana (Saint Romain) – patrona miasta z VII wieku (słynnego z legendy o pokonaniu smoka Gargouille) – oraz corocznymi obchodami ku czci św. Joanny d’Arc, łączącymi przedsoborową pobożność z francuskim patriotyzmem.

Legenda o św. Romanie (Saint Romain), biskupie Rouen z VII wieku, oraz o potworze zwanym Gargouille (Gargulec) to jeden z najważniejszych mitów założycielskich Normandii. To właśnie ta opowieść ukształtowała unikalny w skali całej Europy katolicki rytuał prawno-liturgiczny, który przetrwał w Rouen przez setki lat.

Według tradycji, w VII wieku bagna otaczające lewy brzeg Sekwany w pobliżu Rouen były nękane przez potwornego smoka (lub gigantycznego węża rzecznego) o imieniu Gargouille. Potwór ten pustoszył okolicę: zatapiał statki na Sekwanie, pożerał ludzi i bydło, a z jego paszczy buchały strumienie wody, które zalewały miasto.

Święty Roman, który został biskupem Rouen około 631 roku, postanowił uwolnić miasto od bestii. Ogłosił, że stawi jej czoła, ale potrzebuje towarzysza. Nikt z przerażonych mieszkańców nie chciał się zgłosić, z wyjątkiem jednego człowieka: skazańca skazanego na śmierć, który nie miał już nic do stracenia.

Biskup i więzień udali się na bagna. Gdy potwór zaatakował, św. Roman nie użył miecza, lecz uczynił znak krzyża. Smok natychmiast stracił całą swoją agresję i stał się potulny jak baranek. Biskup związał szyję potwora swoją stułą i oddał smycz skazańcowi, który uroczyście przyprowadził okiełznaną bestię do centrum Rouen. Tam, na placu przed kościołem, mieszkańcy zabili potwora, a jego ciało spalili (z wyjątkiem głowy i szyi, które były tak twarde od ognia, jakim pluł, że nie chciały spłonąć – stąd w architekturze gotyckiej wziął się termin gargulec na określenie ozdobnych rzygaczy odprowadzających wodę z dachów kościołów).

Dla upamiętnienia tego wydarzenia, król Dagobert I (lub według innych kronik jego następcy) nadał archidiecezji w Rouen niezwykły, coroczny przywilej, znany jako Privilège de Saint-Romain. Było to jedno z najbardziej spektakularnych połączeń religii, prawa i tradycji ludowej w przedrewolucyjnej Francji.

• Ułaskawienie skazańca: W każde święto Wniebowstąpienia Pańskiego, kapituła kanoników katedry w Rouen miała prawo wybrać jednego więźnia skazanego na śmierć (niezależnie od jego winy, wykluczając jedynie zdradę stanu i czary) i całkowicie go ułaskawić, w zamian za to, że jego historyczny pierwowzór pomógł uratować miasto.

• Ceremonia podnoszenia relikwiarza (Levée de la Fierte): Rytuał ten miał niezwykle uroczystą oprawę liturgiczną. Procesja z udziałem tysięcy wiernych, arcybiskupa i najwyższych urzędników udawała się do specjalnego, renesansowego pawilonu (Monument de la Fierte Saint-Romain), który do dziś stoi w Rouen. Tam uwolniony więzień musiał trzykrotnie podnieść ciężki, złocony relikwiarz zawierający szczątki św. Romana (la Fierte), co symbolizowało jego oczyszczenie z win i powrót do społeczeństwa. Następnie, w koronie z liści laurowych na głowie, szedł na czele procesji do katedry na uroczystą, łacińską sumę.

Przywilej św. Romana był tak potężny, że przetrwał reformację, wojny religijne i opór królewskich sędziów. Został zlikwidowany dopiero przez Rewolucję Francuską w 1790 roku.

W przeciwieństwie do powojennego modernizmu, kościół św. Maklego (Église Saint-Maclou) to absolutne arcydzieło gotyku płomienistego (gothique flamboyant), zachwycające niemal organicznym, architektonicznym pięknem. Wzniesiona w XV i XVI wieku świątynia urzeka unikalną, wypukłą fasadą z pięcioma misternie rzeźbionymi portalami, które przypominają kamienną koronkę zastygłą w ruchu. Kościół, otoczony przez malownicze, tętniące życiem uliczki, stanowi serce jednej z najlepiej zachowanych historycznych dzielnic Rouen. Wokół niego wznoszą się urokliwe, lekko pochylone wiekiem kamienice z muru pruskiego (maisons à pans de bois), których ciemne drewniane ryglowania wspaniale kontrastują z jasnym, subtelnie patynowanym kamieniem świątyni. Kulminacją tego architektonicznego mikrokosmosu jest pobliski Aître Saint-Maclou – dawny, XV-wieczny dziedziniec grzebalny otoczony galeriami, na których zachowały się fascynujące, choć makabryczne, rzeźbienia przedstawiające taniec śmierci (danse macabre) oraz symbole śmiertelności. Cała ta okolica tworzy niezwykle spójną, niemal bajkową scenerię, która pozwala w pełni poczuć autentyczną atmosferę dawnego, średniowiecznego Rouen.

Le Bec-Hellouin

Miejscowość ta, oficjalnie zaliczana do Les Plus Beaux Villages de France, słynie z przepięknych, ukwieconych domów o konstrukcji ryglowej oraz z tego, że od niemal tysiąca lat jest jednym z najważniejszych intelektualnych i duchowych serc chrześcijaństwa w Europie.

Początki wioski są nierozerwalnie związane z postacią błogosławionego Helluina (Herluina), rycerza z dworu hrabiów Brionne, który porzucił militarne rzemiosło, przyjął sakrament święceń i wraz z towarzyszami założył opactwo benedyktyńskie w dolinie potoku Bec (od którego pochodzi nazwa miejscowości).

W XI wieku opactwo stało się jednym z najważniejszych ośrodków naukowych na kontynencie. Wszystko za sprawą dwóch wybitnych teologów i uczonych: Lanfranca z Pawii oraz jego ucznia, św. Anzelma z Canterbury (późniejszego doktora Kościoła). Obaj zakonnicy z Le Bec-Hellouin zostali kolejno arcybiskupami Canterbury i odegrali kluczową rolę w historii Anglii po podboju normańskim.

Dzisiejsze Le Bec-Hellouin to oaza spokoju, która zachwyca perfekcyjnie utrzymaną architekturą z XVII i XVIII wieku. Charakterystyczne, wielobarwne domy z muru pruskiego, otoczone bujną zielenią i tradycyjnymi normandzkimi sadami jabłkowymi, przyciągają miłośników historii i niespiesznego odpoczynku.

Abbaye Saint-Wandrille

W przeciwieństwie do Le Bec-Hellouin, gdzie wokół klasztoru wyrosła zwarta, turystyczna wioska, Saint-Wandrille to monumentalny kompleks monastyczny, w którym surowa, średniowieczna historia i żywa tradycja zakonna dominują nad całą okolicą.

Opactwo zostało założone w VII wieku przez św. Wandrille’a (Wandregizela), wysokiego urzędnika z dworu króla Dagoberta I, który porzucił życie świeckie dla monastycyzmu. Pierwotnie klasztor nosił nazwę Fontenelle od przepływającego tu strumienia i szybko stał się jednym z najważniejszych opactw epoki Merowingów i Karolingów.

Klasztor wielokrotnie cierpiał z powodu wojen – w tym wojny stuletniej oraz wojen religijnych (w 1562 r. został splądrowany przez hugenotów). W XVII wieku opactwo przeszło w ręce kongregacji św. Maura, co przyniosło wielką przebudowę w stylu klasycystycznym. Podobnie jak inne klasztory, zostało zamknięte podczas Rewolucji Francuskiej i sprzedane jako dobro narodowe, służąc częściowo jako kamieniołom (wtedy rozebrano monumentalny, gotycki kościół opacki).

W 1894 roku życie monastyczne zostało tu przywrócone przez mnichów z legendarnego opactwa Solesmes (strażników tradycji gregoriańskiej). Po okresie wygnania spowodowanego antyklerykalnym prawem (zakonnicy musieli uciekać do Belgii), mnisi powrócili na stałe w 1931 roku. Od tego momentu aż do reform soborowych Saint-Wandrille było potężnym ośrodkiem, w którym celebrowano tradycyjną, uroczystą liturgię trydencką z najwyższą dbałością o detale.

Jeden z najbardziej niezwykłych zabytków katolickiej Normandii, stojący na wzgórzu nad opactwem. Pochodzi z końca X wieku i jest jedną z najstarszych zachowanych kaplic w całej Francji. Przed 1962 rokiem to surowe, wczesnoromańskie miejsce było celem lokalnych procesji i symbolem nienaruszonej, chrześcijańskiej ciągłości od czasów karolińskich.

Ponieważ wielki średniowieczny kościół opacki leżał w ruinie, w połowie lat 50. XX wieku mnisi dokonali niesamowitego przedsięwzięcia. Kupili XVII-wieczną, drewnianą stodołę z miejscowości Canteloup, rozebrali ją belka po belce i przenieśli do Saint-Wandrille, adaptując ją na nowy kościół opacki. Przed 1962 rokiem to właśnie to surowe, modrzewiowe wnętrze gościło setki wiernych zjeżdżających na przedsoborowe oficja łacińskie.

Abbaye de Jumièges

Opactwo zostało założone w VII wieku przez św. Filiberta, dworzanina króla Dagoberta I, zaledwie kilka lat po sąsiednim Saint-Wandrille. Klasztor błyskawicznie się rozwijał – w okresie swojego pierwszego rozkwitu zamieszkiwało go blisko tysiąc mnichów i rzemieślników.

W 841 roku opactwo zostało doszczętnie spalone i zrównane z ziemią przez Wikingów. Mnisi musieli uciekać, zabierając ze sobą najcenniejsze relikwie. Prawdziwe odrodzenie nastąpiło w XI wieku pod rządami Wilhelma Zdobywcy. W 1067 roku, zaledwie rok po bitwie pod Hastings, uroczyście konsekrowano monumentalny kościół opacki Notre-Dame w obecności samego króla Anglii.

Kres potęgi prziosła Rewolucja Francuska. Ostatni mnisi zostali wygnani, a bezcenną bibliotekę częściowo spalono lub wywieziono do Rouen. W 1795 roku kompleks kupił rzeźnik Jean-Baptiste Lefort, który urządził tu kamieniołom i za pomocą ładunków wybuchowych wysadził chór oraz unikalną latarnię wieżową. Przed ostateczną rozbiórką uratowała klasztor w 1853 roku rodzina Caumont, która zabezpieczyła romantyczne ruiny.

W przeciwieństwie do Le Bec-Hellouin czy Saint-Wandrille, do Jumièges w XX wieku nie powróciło stałe życie monastyczne. Przed reformami soborowymi w diecezji Rouen bardzo silny był kult dawnych świętych związanych z Jumièges – św. Filiberta oraz św. Aycadre’a. Tradycyjna pobożność normandzka otaczała też czcią tzw. Les Énervés de Jumièges (legendarnych synów króla Chlodwiga II, którzy za bunt zostali ukarani podcięciem ścięgien i puszczeni wolno na tratwie po Sekwanie, a uratowali ich mnisi z Jumièges). Ich grobowiec w tutejszych ruinach był punktem obowiązkowym dla katolickich pielgrzymów szukających korzeni chrześcijańskiej Francji.

Dzień 2 kończymy docierając do Amiens… Do usłyszenia w następnej relacji.

Laudetur Iesus Christus!

Miasto Durham, położone w północno-wschodniej Anglii, ma swoje korzenie w czasach anglosaskich, choć ślady osadnictwa w regionie sięgają epoki prehistorycznej. Strategiczne położenie miasta na wzgórzu otoczonym rzeką Wear sprzyjało jego rozwojowi jako miejsca obronnego. Nazwa „Durham” pochodzi od staroangielskiego „Dunholm”, co oznacza „wzgórze na wyspie” lub „wzgórze otoczone wodą”. W okresie przednormańskim Durham było niewielką osadą, ale jego znaczenie wzrosło w X wieku, gdy stało się centrum kultu św. Cuthberta, jednego z najważniejszych świętych anglosaskich. To właśnie wokół jego relikwii zaczęło kształtować się religijne i polityczne znaczenie miasta.

Historia katedry w Durham zaczyna się w 995 roku, gdy mnisi z Lindisfarne, uciekając przed najazdami wikingów, osiedlili się w Durham, przynosząc ze sobą relikwie św. Cuthberta. Według legendy, miejsce to zostało wybrane za sprawą boskiego znaku – wóz z relikwiami zatrzymał się na wzgórzu nad rzeką Wear i nie można go było ruszyć dalej. Wkrótce wzniesiono tam pierwszą drewnianą kaplicę, zwaną „Białą Cerkwią”, która stała się zalążkiem przyszłej katedry. Ta skromna budowla służyła jako miejsce przechowywania relikwii św. Cuthberta i centrum jego kultu, przyciągając pielgrzymów z całej Northumbrii.

Po podboju normańskim w 1066 roku Durham zyskało strategiczne i religijne znaczenie. Normanowie, dążąc do umocnienia swojej władzy w niespokojnej północnej Anglii, postanowili wznieść monumentalną katedrę, która miała symbolizować ich autorytet i oddanie wierze chrześcijańskiej. Budowę obecnej katedry rozpoczęto w 1093 roku pod kierownictwem biskupa Wilhelma de St-Calais, a jej konsekracja miała miejsce w 1133 roku. Wzniesiona w stylu normańskim (romańskim), katedra była jednym z najważniejszych osiągnięć architektonicznych średniowiecznej Anglii, łącząc funkcje religijne, obronne i administracyjne.

Św. Cuthbert (ok. 634–687) jest centralną postacią w historii Durham. Był mnichem, pustelnikiem i opatem Lindisfarne, znanym ze swojej pobożności, cudów i ascetycznego życia. Jego postać przybliżałem przy relacji z katedry w Carlisle (TUTAJ) ale chyba nikt się nie pogniewa, jeżeli odświeżymy pamięć co wierniejszych czytelników naszej serii na korzyść nowoprzybyłych… :)

Św. Cuthbert urodził się w północnej Northumbrii w okolicach roku 635 - w tym samym roku św. Aidan założył słynny klasztor na wyspie Holy Island - Lindisfarne. Niewiadomo zbyt wiele o jego dzieciństwie, oprócz tego, że został wychowany w wierze katolickiej i w rodzinie zastępczej szkolony w sztuce wojennej, na co zachowały się dowody wzięcia przez niego udziału w conajmniej jednej potyczce, co było z resztą totalnie normalnym dla chłopców w tamtych czasach.

Jego życie zmieniło się gdy miał mniej więcej 17 lat i pewnej nocy "opiekował się" stadem owiec sąsiadów (jako że nie był pastuchem, bardziej prawdopodobnym jest, że tego wieczoru stał on po prostu na nocnej straży). Spoglądając w gwiazdy zauważył światło, które zstępowało na ziemię i powracając wydawało się "eskortować" duszę do nieba. Był to 31 sierpnia roku Pańskiego (AD) 651 - noc w którą zmarł św. Aidan. Być może już wcześniej młody Cuthbert rozważał życie zakonne, ale ta noc i to wydarzenie było dla niego momentem podjęcia stanowczej decyzji w kwestii swojej przyszłości.

Wyruszył więc do klasztoru w Melrose, notabene także założonego przez św. Aidana i poprosił o przyjęcie w szeregi nowicjuszy, gdzie spędził kolejne 13 lat swojego życia.

Kiedy mnisi z Melrose otrzymali nowe ziemie i misję, by założyć nowy klasztor w... Ripon (opisywanym przez nas w innym artykule TUTAJ), św Cuthbert był w grupie jego założycieli. W swoich późnych latach 20-tych powrócił do ojczystego klasztoru, gdy dowiedział się, że jego przyjaciel i nauczyciel, przeor Boisil, znajdował się na łożu śmierci. Po jego odejściu, zastąpił go na stanowisku przeora Melrose.

W 664 AD uczestniczył w tzw. Synodzie w Whitby który ostatecznie zdecydował o tym, że królestwo Northumbrii przestaje podążać duchowo za irlandzkim, celtyckim przykładem, a zwraca się w kwestiach wiary ku kontynentowi - Rzymowi. W rezultacie irlandzcy mnisi Lindisfarne nie zgadzający się z postanowieniami soboru opuszczają wyspę, a opat klasztoru w Melrose zostaje mianowany równocześnie opatem Lindisfarne, a co za tym idzie - św. Cuthbert wraz z nim.

Przeprowadza się on do Lindisfarne (Holy Island) mając mniej więcej 30 lat i mieszka tam przez następne 10 lat. Sprawnie zarządzał opactwem; był aktywnym misjonarzem, a także doskonałym przewodnikiem duchowym. Jego postawa i przykładny żywot katolika sprawiły, że stał się popularny i często proszono go o radę. W wieku 40 lat stwierdził jednak, że Bóg wzywa go do życia pustelniczego wzorem Ojców Pustyni, w celu duchowej walki z siłami zła, którą można podjąć tylko w odosobnieniu.

Po krótkim, próbnym okresie na malutkiej, przyległej do Lindisfarne wysepce decyduje się przenieść do większej i bardziej odległej wyspy znanej jako "Inner Farne" gdzie buduje pustelnię i mieszka w niej przez kolejne 10 lat swojego życia. Oczywiście ludzie nie zapominają o świętym - nadal udają się do niego po rady, konsultacje, pomoc. Przez większość część roku jednak, wody Morza Północnego, otaczającego wyspę pustelnii świętego są wystarczająco wzburzone by uniemożliwić światu zewnętrznemu dostanie się do niego.

W wieku 50 lat św. Cuthbert został poproszony przez Kościół jak i króla Northumbrii by opuścił swoją pustelnię i przyjął biskupią mitrę. Święty przyjmuje ten honor i przez następne dwa lata aktywnie podróżuje przez kraj wzorem swojego poprzednika - św. Aidana. Podczas jednej z takich podróży (685) odwiedza żonę króla Egfrida w Lugubalia (Luguvalium) (błędnie zwanym przez Anglików Luel, jak donosi opisując żywot świętego kronikarz - św. Beda Czcigodny, a przez nas znanym jako dzisiejsze Carlisle) gdzie proroczą wizją obwieszcza jej, że jej mąż, król został zabity przez Piktów podczas jednej z bitew toczonych w Szkocji.

Czując zbliżającą się śmierć postanawia wrócić do swojej pustelni na Inner Farne gdzie otoczony swoimi współbraćmi, umiera 20 marca 687 r. Po śmierci jego ciało zostało przeniesione do opactwa Lindisfarne i tam pochowane.

Po licznych wędrówkach mnichów z Lindisfarne, którzy uciekali przed wikingami, relikwie św. Cuthberta znalazły stałe miejsce w Durham w 995 roku. Według legendy, mnisi, kierowani boskim znakiem, wybrali to miejsce, gdy wóz z relikwiami zatrzymał się i nie można go było ruszyć dalej. Wkrótce potem wzniesiono pierwszą drewnianą kaplicę, znaną jako „Biała Cerkiew”, która stała się zalążkiem przyszłej katedry.

Św. Beda Czcigodny (ok. 673–735) tj. Beda Venerabilis, jest kolejną kluczową postacią związaną z historią Durham, choć jego życie i działalność koncentrowały się głównie w klasztorach w Wearmouth i Jarrow, niedaleko Durham. Beda był mnichem, historykiem, teologiem i jednym z najważniejszych uczonych wczesnego średniowiecza. Jego najsłynniejsze dzieło, „Historia ecclesiastica gentis Anglorum” (Historia kościelna narodu angielskiego), jest bezcennym źródłem informacji o wczesnym chrześcijaństwie w Anglii, które cytujemy bez mała w każdej relacji “Szlakiem katedr”. Beda opisał życie i cuda Cuthberta w swoim dziele „Vita Sancti Cuthberti”, przyczyniając się do wzrostu jego kultu. Chociaż Beda nie był bezpośrednio związany z Durham, jego relikwie zostały przeniesione do katedry w Durham w XI wieku, co dodatkowo podniosło znaczenie tego miejsca. Obecność relikwii św. Bedy uczyniła Durham miejscem kultu nie tylko dla pielgrzymów czczących św. Cuthberta, ale także dla tych, którzy szanowali Bedę jako uczonego i świętego. Jego pisma, które obejmowały teologię, historię, astronomię i gramatykę, były szeroko czytane w średniowiecznej Europie, a jego kult w Durham umacniał intelektualną i duchową reputację miasta.

Nawa główna katedry jest arcydziełem normańskiej architektury, ukończonym w 1133 roku! Charakteryzują ją masywne, rzeźbione kolumny z geometrycznymi wzorami (np. zygzakami i rombami), które są jednym z najwcześniejszych przykładów dekoracyjnej kamieniarki normańskiej. Kolumny są tak duże, że niektóre mają w środku spiralne schody, które prowadzą na wyższe poziomy katedry! W jednej z nich znajduje się nawet małe pomieszczenie, używane w średniowieczu.

Grobowiec biskupa Thomasa Hatfielda znajduje się po południowej stronie prezbiterium katedry w Durham i jest jednym z najbardziej wyróżniających się zabytków w tej części kościoła. Został ukończony w roku śmierci biskupa, w 1381 roku, i jest uznawany za wyjątkowo dekoracyjny ze względu na swoje bogate zdobienia oraz historyczne znaczenie. Hatfield był jednym z najdłużej urzędujących biskupów książęcych (Prince Bishops) Durham, sprawując urząd od 1345 do 1381 roku.

Hatfield był zaufanym sługą króla Edwarda III, pełniąc ważne funkcje administracyjne i finansowe, m.in. jako Receiver of the Chamber (1338–1344) oraz Keeper of the Privy Seal (1344–1345). Był również zaangażowany w wojny z Francją, w tym w bitwę pod Crécy w 1346 roku, gdzie uratował syna króla, Czarnego Księcia. W podziękowaniu król pozwolił na umieszczenie swojego wizerunku i herbu na grobowcu Hatfielda.

Katedra była nie tylko miejscem kultu, ale także siedzibą biskupów Durham, którzy cieszyli się ogromną władzą. Biskupi Durham, zwani „biskupami-książętami” (prince-bishops), posiadali unikalne uprawnienia, które łączyły władzę duchowną z świecką. Mieli prawo do utrzymywania własnych wojsk, sądów i mennicy, co czyniło ich niemal niezależnymi władcami w regionie. Ta wyjątkowa pozycja wynikała z konieczności obrony północnej Anglii przed najazdami Szkotów i utrzymania porządku w niespokojnym regionie.

Katedra w Durham była także centrum życia monastycznego. W średniowieczu była zarządzana przez benedyktynów, którzy przestrzegali ścisłej reguły zakonnej i dbali o relikwie świętych. Mnisi odgrywali kluczową rolę w organizacji pielgrzymek, a także w edukacji i działalności charytatywnej. Wokół katedry rozwijało się miasto, które czerpało korzyści z napływu pielgrzymów i handlu. W okresie przed rewolucją protestancką katedra była bogato zdobiona, a jej skarbiec zawierał cenne relikwiarze, księgi liturgiczne i dzieła sztuki.

Katedra w Durham była przede wszystkim sanktuarium relikwii św. Cuthberta, które stanowiły serce jej duchowego znaczenia. Relikwie te, obejmujące ciało świętego, jego szaty i przedmioty osobiste, przechowywano w bogato zdobionym grobowcu za głównym ołtarzem. Grób Cuthberta, otoczony złotymi i srebrnymi relikwiarzami, przyciągał tłumy pielgrzymów, którzy wierzyli w cudowną moc świętego, szczególnie w uzdrawianie chorób. Kult Cuthberta osiągnął szczyt w XIII i XIV wieku, a jego grób był jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w średniowiecznej Anglii.

Oprócz relikwii świętych Cuthberta i Bede, katedra przechowywała inne święte przedmioty, w tym relikwie św. Oswalda, króla Northumbrii, który zginął w 642 roku. W skarbcu katedry znajdowały się także fragmenty krzyża, na którym według tradycji miał zostać ukrzyżowany św. Andrzej, oraz inne mniejsze relikwie związane z lokalnymi świętymi. Te święte obiekty były przechowywane w kosztownych relikwiarzach, zdobionych złotem, srebrem i drogimi kamieniami.

Wnętrze katedry wypełniały malowidła ścienne, witraże i rzeźby, które ilustrowały sceny biblijne, życie św. Cuthberta oraz inne motywy chrześcijańskie. Niestety, wiele z tych dzieł zostało zniszczonych lub usuniętych podczas rewolucji protestanckiej w XVI wieku. W okresie przedrewolucyjnym witraże w katedrze były szczególnie cenione – przedstawiały one żywoty świętych, w tym szczegółowe sceny z życia Cuthberta, takie jak jego cuda czy pustelnicze życie na wyspie Inner Farne. Witraże w Kaplicy Dziewięciu Ołtarzy były uznawane za jedne z najpiękniejszych w średniowiecznej Anglii, choć większość z nich nie przetrwała do dziś.

W katedrze znajdowały się także bogato iluminowane manuskrypty, z których najsłynniejszym jest kopia „Ewangelii z Lindisfarne”, przechowywana w klasztorze benedyktyńskim przy katedrze. Ten manuskrypt, pochodzący z VIII wieku, jest arcydziełem sztuki insularnej, łączącej wpływy celtyckie, anglosaskie i śródziemnomorskie.

Na tym kończymy dzisiejszą relację, do usłyszenia w następnych artykułach!

Z Panem Bogiem i Maryją,

JJ

Laudetur Iesus Christus!

Historia Bristolu przed reformacją sięga czasów rzymskich, kiedy to na terenie dzisiejszego miasta istniała osada Abonae, położona nad rzeką Avon, w pobliżu ujścia do obecnego Kanału Bristolskiego. Abonae była niewielkim ośrodkiem z rzymskimi willami i fortami, połączonym traktem z pobliskim Aquae Sulis (dzisiejszym Bath, opisywanym przez nas TUTAJ). Jednak zorganizowane miasto, znane jako Brycgstow (Brightstowe) (staroangielskie „miejsce z mostem”), zaczęło kształtować się dopiero w XI wieku, co potwierdzają zapisy w Domesday Book z 1086 roku, gdzie Bristol pojawia się jako Bristou.

W średniowieczu, przed rewolucją protestancką w XVI wieku, Bristol rozwijał się jako ważny port handlowy, korzystając z dogodnego położenia przy rzece Avon i Kanale Bristolskim. Normanowie docenili strategiczne znaczenie miasta, budując w XI wieku jeden z najpotężniejszych zamków w południowej Anglii, który stał się kluczowym elementem obronnym.

W XII wieku Bristol otrzymał królewską kartę miejską (1155), co umożliwiło mu rozwój jako samodzielne hrabstwo od 1373 roku, podzielone między Gloucestershire i Somerset. Handel wełną, winem i innymi towarami przyczynił się do wzrostu zamożności miasta, które w okresie od XIII do XVIII wieku było jednym z trzech największych miast Anglii, obok Londynu i Yorku. Przed rewolucją Cranmera, Bristol był także ważnym ośrodkiem religijnym, z licznymi kościołami i klasztorami, w tym opactwem św. Augustyna, które później zyskało miano katedry. Miasto przyciągało pielgrzymów i kupców, a jego port stał się punktem wyjścia dla wypraw, takich jak ta Giovanniego Caboto (Johna Cabota) w 1497 roku.

Cabot przybył do Bristolu, drugiego co do wielkości portu w Anglii, pod koniec 1495 roku. Bristol był ważnym ośrodkiem handlu i rybołówstwa, a także punktem startowym dla wcześniejszych wypraw atlantyckich w poszukiwaniu legendarnej wyspy Hy-Brasil. Cabot przekonał miejscowych kupców oraz króla Henryka VII, że możliwe jest dotarcie do Azji krótszą, północną trasą przez Atlantyk. W 1496 roku król wydał Cabotowi i jego synom listy patentowe, które upoważniały ich do odkrywania nieznanych lądów i ustanowienia monopolu handlowego na towary przywożone przez port w Bristolu. Finansowanie wyprawy pochodziło głównie od kupców bristolskich oraz florenckiej rodziny bankierów Bardi.

John Cabot wyruszył z Bristolu na małym statku o nazwie Matthew z załogą liczącą około 18–20 osób, w tym prawdopodobnie jego syn Sebastiano. Celem było odnalezienie Przejścia Północno-Zachodniego, które miało prowadzić do Azji. Po opłynięciu Irlandii i żegludze na zachód przez Atlantyk, załoga dotarła do lądu 24 czerwca 1497 roku. Miejsce lądowania pozostaje przedmiotem sporów historyków – mogło to być wybrzeże Nowej Fundlandii, Labradoru lub Wyspy Cape Breton. Cabot nazwał odkryty ląd Terra Prima Vista („pierwszy widziany ląd”), co później przełożono na angielskie New Found Land.

Podczas tej wyprawy Cabot zbadał wybrzeże, nadając nazwy różnym miejscom, takim jak Przylądek Odkrycia, Wyspa Świętego Jana czy Przylądek Anglii. Nie nawiązał kontaktu z rdzennymi mieszkańcami, ale znalazł ślady ich obecności, takie jak sieci rybackie czy narzędzia. Odkrył również Wielką Ławicę Nowofundlandzką, obszar obfitujący w ryby, co miało ogromne znaczenie dla angielskiego rybołówstwa, zmniejszając zależność od połowów islandzkich. Kapitan, wierząc, że dotarł do północno-wschodnich wybrzeży Azji, powrócił do Bristolu 6 sierpnia 1497 roku. Po powrocie został entuzjastycznie przyjęty, otrzymał nagrodę 10 funtów od króla (równowartość dwuletniej pensji robotnika) oraz tytuł „Wielkiego Admirała”.

List napisany przez Johna Daya zimą 1497/1498 roku, prawdopodobnie do Krzysztofa Kolumba, dostarcza szczegółów na temat tej wyprawy. Wskazuje, że Cabot miał na pokładzie m.in. Burgundczyka, genueńskiego chirurga-golibrodę oraz dwóch kupców z Bristolu.

W lutym 1498 roku Cabot otrzymał od króla Henryka VII nowe listy patentowe na kolejną wyprawę. W maju 1498 roku wyruszył z Bristolu z flotą pięciu statków i około 200–300 ludzi. Wyprawa miała na celu dalsze eksplorowanie odkrytych terenów i dotarcie do Japonii (Cipangu). Niestety, losy tej ekspedycji są niejasne. Jeden ze statków, uszkodzony podczas sztormu, zawinął do Irlandii, a pozostałe cztery kontynuowały rejs. Tradycyjnie uważano, że Cabot i jego flota zaginęli na morzu, a on sam zmarł w 1498 lub 1499 roku. Jednak nowsze badania, oparte na dokumentach odnalezionych przez historyków, sugerują, że Cabot mógł wrócić do Anglii w 1500 roku, a jego ekspedycja zbadała wschodnie wybrzeże Kanady. Istnieją także przesłanki, że towarzyszący wyprawie ksiądz mógł założyć pierwszą chrześcijańską osadę na Nowej Fundlandii.

Św. Jordan, znany również jako Jordan z Bristolu, jest postacią enigmatyczną, której kult istniał w Bristolu przed rewolucją protestancką, ale której historyczność i tożsamość pozostają przedmiotem debat wśród historyków. Jego postać jest związana z lokalną tradycją religijną, szczególnie z kaplicą na College Green, a legendy i źródła historyczne przedstawiają różne wersje jego życia, od towarzysza św. Augustyna z Canterbury po średniowiecznego pustelnika lub krewnego fundatora opactwa św. Augustyna.

O św. Jordanie z pewnością wiemy niewiele, a jego biografia opiera się głównie na późniejszych źródłach i tradycjach. Tradycyjnie uważano go za towarzysza św. Augustyna z Canterbury, który przybył do Anglii w ramach misji gregoriańskiej w 597 roku, aby nawrócić Anglosasów na chrześcijaństwo. Według tej wersji, zaproponowanej przez Davida H. Higginsa z Uniwersytetu w Bristolu, Jordan mógł być młodym mnichem z rodu Jordanów, mieszkającym w klasztorze św. Andrzeja w Rzymie, który towarzyszył Augustynowi w podróży na zachód Anglii. Higgins sugeruje, że Jordan uczestniczył w ważnej konferencji z celtyckimi biskupami, a następnie założył pierwszy klasztor w regionie Bristolu, pozostając tam aż do śmierci. Jednak brak wzmianek o Jordanie w kluczowych tekstach, takich jak „Historia ecclesiastica gentis Anglorum” św. Bedy Czcigodnego, skłonił historyków, takich jak Michael Hare, do odrzucenia tej narracji jako fikcyjnej. Hare proponuje, że Jordan był raczej lokalnym świętym późnego średniowiecza, być może pustelnikiem z XIII lub XIV wieku, który mieszkał w kaplicy na College Green.

Inna teoria, wysunięta przez George’a Edwarda Weare’a w 1899 roku i poparta przez genealoga A.S. Ellisa, łączy Jordana z rodziną Fitzhardingów. Według tej hipotezy Jordan mógł być bratem Roberta Fitzhardinga, normańskiego szlachcica, który założył opactwo św. Augustyna w 1140 roku. Jeśli ta wersja jest prawdziwa, Jordan byłby synem Hardinga z Bristolu i wnukiem Eadnotha Stallera, anglosaskiego thane’a i zarządcy za czasów króla Edwarda Wyznawcy. Ellis sugeruje, że Jordan w podeszłym wieku mógł zostać kanonikiem w opactwie założonym przez brata lub zbudować kaplicę na College Green jako pustelnię. Najwcześniejsze dowody na kult Jordana pochodzą z testamentu wdowy Agnes Spelly z 1393 roku, która zostawiła darowiznę dla kaplicy św. Jordana na College Green, oraz z zapisów finansowych opactwa św. Augustyna z lat 1491–92, gdzie wspomniano fundusze z „pyx w kaplicy św. Jordana na zielonym placu”.

Katedra w Bristolu, formalnie znana jako Kościół Katedralny Świętej i Niepodzielnej Trójcy, została ufundowana w 1140 roku jako opactwo św. Augustyna przez Roberta Fitzhardinga, normańskiego szlachcica i lokalnego możnowładcę. Konsekrowana w 1148 roku, była klasztorem kanoników augustiańskich, którzy prowadzili życie monastyczne według reguły św. Augustyna. Opactwo szybko stało się ważnym ośrodkiem religijnym i kulturalnym w regionie, wspierając edukację i działalność charytatywną. Wschodnia część murów katedry, w tym kapitularz, pochodzi z XII wieku i zawiera jedne z pierwszych w Anglii przykładów łuków ostrołukowych, co świadczy o innowacyjności architektonicznej epoki. Na początku XIII wieku dobudowano kaplicę Najświętszej Maryi Panny (Elder Lady Chapel), a w XIV wieku większa część budowli została przebudowana w stylu Decorated Gothic, charakterystycznym dla angielskiej architektury gotyckiej, z równymi nawami i chórem, tworząc tzw. „hall church”. Pomimo problemów finansowych opactwa, w XV wieku dodano transept i główną wieżę, które dopełniły średniowiecznego wyglądu budowli.

Kościół St Mary Redcliffe ma swoje początki w XII wieku, a pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1158 roku. Obecna budowla zaczęła nabierać kształtu pod koniec XII wieku, ale główne prace nad jej gotyckim wyglądem rozpoczęły się w XIV i XV wieku. W tym okresie kościół był stopniowo rozbudowywany, głównie dzięki wsparciu zamożnej rodziny Canynges, która finansowała znaczną część przebudowy, w tym nawę i elementy dekoracyjne. W 1446 roku wieża kościoła została poważnie uszkodzona przez uderzenie pioruna, co zniszczyło jej górne dwie trzecie. Przed rewolucją protestancką kościół ten był ważnym miejscem dla kupców portowych Bristolu, którzy modlili się tutaj przy ołtarzu Matki Bożej z Redcliffe przed i po swoich morskich wyprawach. W 1541 roku historyk John Leland opisał St Mary Redcliffe jako jeden z najpiękniejszych kościołów w Anglii, co podkreśla jego znaczenie w średniowieczu.

Bristol był w XVII i XVIII wieku ważnym portem, z którego wypływały statki handlowe, ale także... pirackie! Jednym z najsłynniejszych piratów związanych z miastem był Edward Teach, znany jako Czarnobrody. Urodzony w Bristolu około 1680 roku, stał się postrachem mórz, rabując statki na Karaibach. W 1717 roku Teach zdobył francuski statek handlowy "La Concorde", który przekształcił w swój flagowy okręt, nazwany "Queen Anne's Revenge". Statek uzbroił w 40 dział, co czyniło go jednym z najpotężniejszych na Karaibach. Słynął z teatralnego wyglądu i budzenia grozy wśród swoich ofiar. Miał długą, czarną brodę, którą zaplatał w warkocze i ozdabiał wstążkami. Podczas bitew podpalał lonty wsunięte w brodę, co powodowało dym i sprawiało, że wyglądał jak nadprzyrodzona istota, a nie człowiek, co dodatkowo zastraszało jego przeciwników. Jego strategia polegała bardziej na zastraszaniu niż na przemocy. Często unikał walki, jeśli ofiary poddawały się bez oporu. Znany był z łaskawego traktowania jeńców, którzy współpracowali, co dodatkowo budowało jego legendę.

To właśnie wtedy Teach przybrał przydomek Czarnobrody, który stał się jego znakiem rozpoznawczym.

Kariera Czarnobrodego była krótka, ale intensywna. Zaczynał jako korsarz, czyli legalny pirat działający na zlecenie rządu, ale szybko zdecydował on przejść na… działalność niezależną! W 1717 r. brał udział m.in. w blokadzie portu w Charleston w Karolinie Południowej, biorąc zakładników i żądając okupu w postaci leków i przypraw. Po otrzymaniu tego, czego chciał, uwolnił jeńców i odpłynął. W 1718 roku, po przyjęciu królewskiego ułaskawienia, próbował "ustatkować się" w Karolinie Północnej, ale szybko powrócił do piractwa. Brytyjskie władze, zmęczone jego działalnością, wysłały porucznika Roberta Maynarda, by go schwytał. 22 listopada 1718 roku, u wybrzeży wyspy Ocracoke, Czarnobrody stoczył swoją ostatnią bitwę. Zginął po heroicznym, ale krwawym starciu – podobno otrzymał 20 ran ciętych i 5 postrzeleń, zanim padł martwy. Jego głowę odcięto i zawieszono na maszcie statku Maynarda jako ostrzeżenie dla innych piratów.

Wrak Queen Anne’s Revenge został odnaleziony u wybrzeży Karoliny Północnej w 1996 roku, a badania archeologiczne wraku dostarczyły naukowcom wielu informacji o życiu piratów.

Innym znanym statkiem związanym z miastem był SS Great Britain, zaprojektowany przez Brunela i zbudowany w Bristolu w 1843 roku, był pierwszym na świecie parowcem oceanicznym z żelaznym kadłubem i napędem śrubowym. To technologiczne cudo kursowało między Bristolem a Nowym Jorkiem, a w 1852 roku statek przewiózł polskiego podróżnika Seweryna Korzelińskiego do Australii, którego zapiski zainspirowały książkę "Tomek w krainie kangurów". Po 127 latach statek wrócił do Bristolu w 1970 roku, gdzie dziś jest muzeum, przyciągającym tłumy.

Kiedy Stany Zjednoczone zaczęły rozwijać swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne po uzyskaniu niepodległości pierwszy amerykański konsulat w Anglii, został ustanowiony w 1792 roku właśnie w Bristolu. Bristol, jako ważny port atlantycki, był kluczowym miejscem dla handlu i kontaktów transatlantyckich. Konsulat miał na celu wspieranie amerykańskich interesów handlowych, ochronę marynarzy oraz ułatwianie wymiany gospodarczej między USA a Wielką Brytanią. Pierwszym konsulem był Thomas Auldjo, który pełnił urząd w latach 1792–1796. Placówka ta była jedną z pierwszych amerykańskich misji konsularnych w Europie, odzwierciedlając rosnące znaczenie stosunków handlowych między dwoma krajami.

Z innych ciekawostek związanych z miastem - w 1827 roku w pubie “Bull” na North Street (obecnie “Steam Crane”) w celach ówcześnie marketingowych zdecydowano wystawić klatkę z… żywym lwem. Mało tego - właściciel pubu przekonał barmana, Josepha Kiddle’a, by wszedł do owej klatki w ramach zakładu pomiędzy nimi! Kiddle zakład przyjął lecz niestety, jak się pewnie domyślacie, został zaatakowany i rozszarpany na oczach przerażonej publiczności. Ta makabryczna historia pozostaje jedną z najbardziej szokujących opowieści związanych z miastem.

A teraz kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus !

Historia Bath sięga czasów starożytnych, kiedy to Rzymianie w I wieku n.e. założyli osadę nazwaną Aquae Sulis ("Wody Sulis"). Miasto powstało dzięki naturalnym gorącym źródłom, które były znane już wcześniej, prawdopodobnie Celtom, którzy czcili tu boginię Sulis, utożsamianą przez Rzymian z Minerwą, boginią mądrości i sztuki leczniczej. Rzymianie wybudowali w Bath kompleks łaźni oraz świątynię, które stały się centrum uzdrowiskowym i religijnym. Świątynia Sulis-Minerva była miejscem kultu, gdzie składano dary, monety i prośby, a nawet tzw. tabliczki z klątwami, z których niektóre zachowały się do dziś. Jednym z najcenniejszych artefaktów jest pozłacana głowa Minerwy, odnaleziona w starożytnych ruinach.

Według legendy miasto miało zostać założone przez mitycznego króla Bladuda, który, cierpiąc na trąd, miał zostać uzdrowiony po kąpieli w gorących źródłach, co skłoniło go do założenia osady w tym miejscu.

W VII wieku, Bath zaczęło przekształcać się w ważny ośrodek chrześcijański…

Pierwsze opactwo zostało założone w 675 roku przez Osrica, króla Hwicce, subkrólestwa zależnego od Mercji. Osric był katolickim władcą, który wspierał rozwój Kościoła w swoim regionie. Według źródeł, w tym roku Osric, król Hwicce, nadał Bercie, 100 hid ziemi w okolicach Bath na założenie klasztoru żeńskiego, co jest udokumentowane w anglosaskich kartach (np. Sawyer no. 51).

Klasztor początkowo funkcjonował, jak już wspomniałem, jako klasztor żeński, co było typowe dla wczesnych anglosaskich fundacji monastycznych. Kobiety z elit odgrywały istotną rolę w szerzeniu chrześcijaństwa, a klasztory żeńskie były centrami edukacji i kultury.

W VIII wieku, wraz z rosnącym wpływem Mercji, a później Wessex, klasztor mógł przejść pod kontrolę męskich wspólnot zakonnych. Nie jest jasne, kiedy dokładnie doszło do zmiany z klasztoru żeńskiego na męski, ale w IX wieku Bath było już określane jako klasztor benedyktyński zamieszkany przez mnichów.

Pierwotna budowla opactwa pochodziła z VII wieku, ale była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w X, XII i XVI wieku.

Św. Aldhelm (ok. 639–709) był jednym z pierwszych anglosaskich uczonych i poetów, a także biskupem Sherborne, którego działalność miała wpływ na chrystianizację Wessex, regionu, w którym znajduje się Bath. Urodził się w rodzinie królewskiej w Wessex i kształcił się w Canterbury pod kierunkiem arcybiskupa Teodora z Tarsu i opata Hadriana, zdobywając wszechstronną wiedzę w zakresie łaciny, teologii i literatury. Jako opat Malmesbury, Aldhelm założył kilka klasztorów i kościołów, przyczyniając się do szerzenia chrześcijaństwa wśród pogańskich Anglosasów.

Jego związek z Bath jest pośredni i opiera się na jego roli w chrystianizacji Wessex oraz bliskości geograficznej między Malmesbury a Bath. Aldhelm działał w czasach, gdy klasztor w Bath został założony przez Osrica i Bertę (675 rok), a jego wysiłki misyjne mogły wspierać rozwój chrześcijaństwa w regionie, w tym w Bath, które było ważnym ośrodkiem dzięki gorącym źródłom. Aldhelm był znany z pisania poezji łacińskiej, hymnów i traktatów, a także z kazań, które wygłaszał w lokalnych dialektach, by dotrzeć do prostych ludzi. Po śmierci w 709 roku został kanonizowany, a jego kult był szczególnie silny w Malmesbury i Sherborne.

Św. Dunstan (ok. 909–988) jest jedną z najważniejszych postaci w anglosaskiej historii Kościoła, znany jako reformator monastycyzmu, arcybiskup Canterbury i kluczowy uczestnik koronacji króla Edgara w Bath w 973 roku. Urodził się w Baltonsborough w Somerset, niedaleko Glastonbury, gdzie kształcił się w opactwie, zdobywając uznanie za pobożność, intelekt oraz zdolności artystyczne – był utalentowanym muzykiem, malarzem i rzemieślnikiem. Jako opat Glastonbury wprowadzał reformy benedyktyńskie, które miały na celu odnowę życia monastycznego w Anglii, a w 960 roku został arcybiskupem Canterbury, co dało mu wpływ na politykę kościelną i świecką.

Jego największym związkiem z Bath była rola w koronacji króla Edgara w Opactwie Bath, pierwszej w pełni udokumentowanej koronacji w historii Anglii. Dunstan przewodniczył ceremonii, opracowując liturgię opartą na frankijskich i bizantyjskich wzorcach, która stała się wzorem dla późniejszych koronacji. Wybór Bath na miejsce tego wydarzenia podkreślał znaczenie opactwa jako centrum religijnego

Św. Alphege (Ælfheah, ok. 953–1012), znany również jako Alfeg lub Elphege, był biskupem Winchester i arcybiskupem Canterbury, a także męczennikiem, którego życie i śmierć miały głęboki wpływ na anglosaski Kościół. Urodził się w rodzinie szlacheckiej i wstąpił do klasztoru w Deerhurst, a później został mnichem w Bath, co stanowi jego bezpośredni związek z miastem. W Opactwie Bath Alphege spędził wczesne lata swojej kariery duchownej, zanim został biskupem Winchester (opisywanym przez nas TUTAJ) w 984 roku, a następnie arcybiskupem Canterbury w 1006 roku. Jego pobyt w Bath, choć nie jest szczegółowo udokumentowany, wskazuje na znaczenie opactwa jako miejsca formacji duchowej dla przyszłych liderów Kościoła. Św. Alphege był znany z pobożności i ascetycznego stylu życia, co czyniło go wzorem dla reformowanego monastycyzmu promowanego przez św. Dunstana. Jego męczeńska śmierć w 1012 roku, kiedy to został zamordowany przez duńskich wikingów w Greenwich po odmowie zapłacenia okupu, przyczyniła się do jego kanonizacji.

Koronacja króla Edgara, znanego jako Edgar Pokojowy (Edgar the Peaceable), która miała miejsce w Opactwie Bath w dniu 11 maja 973 roku (w dniu Zielonych Świąt), była wydarzeniem o ogromnym znaczeniu dla historii Anglii. Była to pierwsza w pełni udokumentowana koronacja w historii Anglosasów i ustanowiła wzorzec dla późniejszych ceremonii koronacyjnych monarchów angielskich, w tym tych w Westminster Abbey (opisywanym przez nas TUTAJ).

Edgar wstąpił na tron Mercji i Northumbrii w 957 roku, a w 959 roku został królem całej Anglii po śmierci swojego brata Eadwiga. Jego panowanie (959–975) było okresem stabilności i konsolidacji władzy w Anglii, co przyniosło mu przydomek „Pokojowy”. W czasie jego rządów kraj nie doświadczył większych najazdów wikingów, a Edgar wzmocnił centralną władzę królewską.

Ceremonia została przeprowadzona przez arcybiskupa Canterbury św. Dunstana, który był kluczową postacią w reformie Kościoła anglosaskiego, oraz arcybiskupa Yorku św. Oswalda.

Koronacja była wzorowana na frankijskich i bizantyjskich rytuałach, co świadczy o ambicjach Edgara, by jego monarchia była postrzegana jako równa wielkim chrześcijańskim królestwom kontynentu.

Opactwo słynie z dużych witraży, które zajmują około 80% powierzchni ścian, co czyni je wyjątkowymi w skali Anglii. Witraże przedstawiają m.in. sceny z życia Chrystusa i zostały w dużej mierze odrestaurowane po zniszczeniach wojennych.

Charakterystyczne sklepienie wachlarzowe, które pojawiło się w obecnej formie podczas przebudowy w XV i XVI wieku, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów opactwa i arcydziełem średniowiecznej sztuki architektonicznej.

A poniżej kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus!

Miasto Wells ma swoje początki w czasach rzymskich, choć nie było aż tak znaczącym ośrodkiem jak Exeter. Obszar wokół gorących źródeł (od których pochodzi nazwa „Wells”) był zamieszkany już w epoce żelaza, o czym świadczą znaleziska archeologiczne, takie jak ceramika i narzędzia. Rzymianie wykorzystywali źródła termalne, budując małe osady, ale brak dowodów na większe fortyfikacje.

W okresie anglosaskim, w VII wieku, Wells stało się ośrodkiem religijnym dzięki ufundowaniu kościoła poświęconego św. Andrzejowi. przez króla Wessex Ine w 704 roku. Ten kościół, zlokalizowany w pobliżu obecnej katedry, był najstarszym katolickim miejscem kultu w regionie i przyciągał pielgrzymów ze względu na święte źródła, które wierzono miały cudowne właściwości.

W 909 roku Wells zostało ustanowione siedzibą biskupstwa przez króla Edwarda Starszego, choć w XII wieku biskupstwo przeniesiono do Bath, a Wells odzyskało status katedry dopiero w 1245 roku. W średniowieczu Wells było jednym z najmniejszych miast katedralnych w Anglii.

Święty Aldhelm (ok. 639–709) był jednym z najważniejszych anglosaskich świętych i uczonych wczesnego średniowiecza, znanym jako pierwszy biskup Sherborne, którego diecezja obejmowała tereny Somerset, w tym Wells. Urodził się około 639 roku, prawdopodobnie w Wessex, w rodzinie związanej z królewskim rodem. Tradycja sugeruje, że był spokrewniony z królem Ine, choć nie ma na to jednoznacznych dowodów. Aldhelm otrzymał wykształcenie w klasztorze w Malmesbury, gdzie studiował pod kierunkiem irlandzkiego mnicha Máelduba, a później w Canterbury pod arcybiskupem Teodorem i opatem Hadrianem, gdzie zgłębiał łacinę, grekę, teologię i literaturę klasyczną. Jego erudycja uczyniła go jednym z najwybitniejszych uczonych swoich czasów, a jego pisma, takie jak „De Virginitate” i poezja łacińska, zyskały uznanie w całej Europie.

W 675 roku Aldhelm został opatem Malmesbury, gdzie zreformował klasztor, wprowadzając regułę benedyktyńską i promując edukację. W 705 roku, po podziale diecezji Winchester, król Ine mianował go pierwszym biskupem Sherborne, którego jurysdykcja obejmowała Dorset, Somerset i części Wiltshire. Jako biskup, Aldhelm zakładał kościoły, w tym jeden w Bradford-on-Avon (zachowany do dziś), i aktywnie nawracał pogańskie plemiona w Wessex. Był znany z umiejętności kaznodziejskich, często używając poezji i pieśni w języku staroangielskim, aby przyciągnąć wiernych. Zmarł 25 maja 709 roku w Doulting w Somerset, w kościele, który sam ufundował. Jego ciało przeniesiono do Malmesbury, gdzie jego grób stał się miejscem pielgrzymek. Kanonizowany wkrótce po śmierci, Aldhelm był czczony jako patron Malmesbury i Sherborne, a jego święto obchodzone jest 25 maja.

Jedna z najsłynniejszych opowieści dotyczy jego kazania na moście w Malmesbury, gdzie miał śpiewać pieśni w języku anglosaskim, aby przyciągnąć tłumy, a następnie głosić Ewangelię, łącząc pogańskie tradycje z chrześcijańskim przesłaniem. Inna legenda opowiada o cudzie w Rzymie, gdzie Aldhelm, podczas pielgrzymki, modlił się w kościele, a jego płaszcz zawisł w powietrzu na promieniu słońca, co uznano za znak Bożej łaski. Kolejna historia mówi o jego wizji w Doulting, gdzie podczas budowy kościoła miał przewidzieć swoją śmierć, co wzmocniło jego wizerunek jako mistyka. W Malmesbury wierzono, że jego obecność chroniła klasztor przed nieszczęściami, a po jego śmierci jego grób stał się miejscem cudów.

Cudom przypisywanym Aldhelmowi poświęcono wiele uwagi w średniowiecznych źródłach, szczególnie w kontekście jego grobu w Malmesbury. Po jego śmierci wierzono, że modlitwy przy jego relikwiach przynosiły uzdrowienia z chorób, takich jak gorączka, bóle głowy czy ślepota. Jedna z opowieści mówi o niewidomym pielgrzymie, który odzyskał wzrok po modlitwie przy grobie Aldhelma. Inny cud dotyczył chorego mnicha, który został uzdrowiony po dotknięciu kamienia z kościoła w Doulting, gdzie Aldhelm zmarł. Wierzono również, że relikwie Aldhelma, takie jak fragmenty jego szat czy kości, miały moc odpędzania złych duchów i ochrony przed klęskami naturalnymi. W średniowieczu jego kult rozprzestrzenił się w południowej Anglii, szczególnie w diecezji Sherborne, a pielgrzymi przybywali do Malmesbury, aby modlić się o wstawiennictwo.

Najbardziej ikonicznym elementem katedry jest jej zachodnia fasada (1230–1260), uważana za arcydzieło gotyku, zdobiona ponad 300 rzeźbami przedstawiającymi świętych, aniołów, królów i sceny biblijne, w tym Zmartwychwstanie i Sąd Ostateczny. Rzeźby te, częściowo polichromowane w średniowieczu, obejmują figury św. Andrzeja, Marii i apostołów, tworząc teologiczną opowieść dla wiernych.

Obecna budowla gotycka zaczęła powstawać w 1175 roku pod kierownictwem biskupa Reginalda de Bohun, a prace kontynuowano przez XIII i XIV wiek, nadając katedrze charakterystyczny styl wczesnego gotyku angielskiego. Konsekracja miała miejsce w 1239 roku, choć budowa trwała do ok. 1340 roku, kiedy ukończono słynną zachodnią fasadę. Przed rewolucją protestancką katedra była ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, szczególnie dzięki relikwiom i cudownym źródłom, które przyciągały wiernych. W 1539 roku katedra przeszła pod kontrolę Kościoła Anglii, a wiele relikwii i katolickich elementów zostało usuniętych lub zniszczonych. Mimo to katedra zachowała większość swojej średniowiecznej struktury, unikając poważnych zniszczeń podczas wojny domowej w XVII wieku.

Wewnątrz katedry znajduje się nawa główna ze słynnymi łukami nożycowymi (ok. 1338), unikalnymi w architekturze gotyckiej, które wzmocniły strukturę po osiadaniu fundamentów.

Kaplica Mariacka zawiera witraże z XIV wieku, przedstawiające sceny z życia Marii i Jezusa, choć wiele z nich zostało uszkodzonych podczas rewolucji protestanckiej i zrekonstruowanych dopiero w XIX wieku. W kapitularzu, ukończonym ok. 1306 roku, zachowały się rzeźbione kapitele z motywami roślinnymi i biblijnymi, a w transepcie znajduje się zegar astronomiczny z 1390 roku, jeden z najstarszych działających zegarów w Anglii, z figurami rycerzy i mechanizmem pokazującym ruch ciał niebieskich. Innym cennym dziełem jest misericordia w stallach chóru (XIV wiek), rzeźbione siedziska z wizerunkami zwierząt, smoków i scen codziennego życia.

Poniżej kilka ujęć autorstwa Janusza Dyjaka…

Laudetur Iesus Christus!

Miasto Exeter, znane w czasach rzymskich jako Isca Dumnoniorum, ma swoje początki w I wieku n.e., gdy Rzymianie założyli fort dla legionu II Augusta, dowodzonego przez cesarza Wespazjana. Fort o powierzchni 17 hektarów miał kształt prostokąta z zaokrąglonymi rogami i mógł pomieścić około 5 tysięcy legionistów. Po opuszczeniu fortu przez wojsko w latach 70. I wieku, teren zajęła ludność cywilna, tworząc forum i łaźnie publiczne, których pozostałości odkryto w XX wieku.

Archeologiczne wykopaliska w 2022 roku przy katedrze ujawniły fragmenty rzymskiej ulicy, drewnianych baraków z lat 50–75 n.e. oraz kamiennej ściany domu z III lub IV wieku, co potwierdza długą historię osadnictwa w tym miejscu. Przed przybyciem Rzymian obszar zamieszkiwali Celtowie z plemienia Dumnonii, co wskazuje na prehistoryczne korzenie miasta. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Exeter rozwijało się jako anglosaskie centrum handlowe i religijne, otoczone murami obronnymi, które chroniły je przed najazdami Wikingów.

Wprowadzenie katolicyzmu do Exeter miało miejsce w VII wieku, w okresie chrystianizacji Anglii przez misjonarzy rzymskich i celtyckich. Kluczową postacią był św. Bonifacy (ok. 675–754), urodzony w Crediton niedaleko Exeter jako Winfryd, który odegrał znaczącą rolę w szerzeniu chrześcijaństwa w Europie. Choć nie był bezpośrednio związany z katedrą w Exeter, jego działalność misyjna w Germanii i powiązania z regionem Devon uczyniły go ważnym świętym dla lokalnych mieszkańców. W 669 roku król Cenwalh i biskup Birinus założyli diecezję Winchester (opisywana TUTAJ), która obejmowała tereny Devon i przyczyniła się do umocnienia katolicyzmu w regionie. W X wieku w Exeter istniał anglosaski minster (kościół misyjny) poświęcony św. Marii i św. Piotrowi, który stał się zalążkiem późniejszej katedry. W 1050 roku biskup Leofric przeniósł siedzibę biskupstwa z Crediton do Exeter z obawy przed najazdami Wikingów, co wzmocniło pozycję miasta jako centrum religijnego.

Święty Bonifacy, urodzony około 675 roku w Crediton w anglosaskim królestwie Wessex, pochodził z zamożnej rodziny. Jego imię chrzcielne, Winfryd, oznaczało „przyjaciel pokoju”. Już w młodym wieku wykazywał pobożność i zainteresowanie życiem zakonnym, co skłoniło go do wstąpienia do klasztoru w Exeter, a później w Nursling, gdzie zdobył wykształcenie w zakresie pisma świętego, łaciny i teologii. W tamtym czasie Anglia była ważnym ośrodkiem chrześcijańskiej nauki, co opisuje św. Beda Czcigodny w swojej „Historii kościelnej narodu angielskiego” (Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum), ukończonej ok. 731 roku. Beda podkreśla znaczenie anglosaskich klasztorów jako centrów edukacji i misji, co miało wpływ na formację Bonifacego. W wieku około 30 lat Winfryd został wyświęcony na kapłana, a jego zdolności oratorskie i organizacyjne sprawiły, że zyskał uznanie w Kościele Wessex.

W 716 roku podjął on pierwszą misję do Fryzji (dzisiejsza Holandia), aby nawracać plemiona germańskie. Misja ta zakończyła się niepowodzeniem z powodu wojen między Frankami a Fryzami, ale w 718 roku udał się do Rzymu, gdzie papież Grzegorz II nadał mu imię Bonifacy („czyniący dobro”) i powierzył mu misję chrystianizacji Germanii. W latach 719–722 Bonifacy działał we Fryzji, Hesji i Turyngii, współpracując z frankijskim dworem Karolingów. Jego największym osiągnięciem było zreformowanie Kościoła frankijskiego i założenie diecezji w Bawarii, Hesji i Turyngii, w tym biskupstw w Würzburgu, Erfurcie i Buraburgu. W 732 roku papież Grzegorz III mianował go arcybiskupem Germanii, a w 738 roku otrzymał paliusz, symbol władzy metropolitalnej.

Bonifacy założył również opactwo w Fulda (744), które stało się centrum chrześcijańskiej nauki w Germanii. Jego reformy, w tym wprowadzenie rzymskiej liturgii i zwalczanie pogańskich praktyk, takich jak kult świętych drzew, zmieniły strukturę Kościoła w Europie Środkowej. W 754 roku, podczas misji we Fryzji, Bonifacy został zamordowany przez pogańskich Fryzów w Dokkum, wraz z 52 towarzyszami, stając się męczennikiem. Jego śmierć została opisana w dziele „Vita Bonifatii” autorstwa Willibalda, ucznia Bonifacego

Legenda Bonifacego jest ściśle związana z jego misyjną działalnością, szczególnie z wydarzeniem znanym jako „ścięcie dębu Donara” (Thora) w Geismar w Hesji ok. 723 roku. Według tradycji, zapisanej przez Willibalda, Bonifacy ściął “święty” dąb, czczony przez pogańskich Germanów, aby pokazać wyższość chrześcijańskiego Boga. Gdy piorun nie uderzył go w odwecie, a drzewo upadło, wielu pogan miało się nawrócić. Z drewna dębu Bonifacy zbudował kaplicę poświęconą św. Piotrowi.

Z Dębem Donara wiąże się również legenda o… początkach tradycji choinki bożonarodzeniowej! Według jednej z wersji, gdy św. Bonifacy ściął “święty” dąb, ten, upadając, zmiażdżył okoliczne drzewa, z wyjątkiem małej jodełki. Bonifacy miał wtedy powiedzieć:

Zachwycony cudem lud germański zaczął ozdabiać jodły zamiast dębów, co dało początek tradycji strojenia drzewek na Boże Narodzenie. Inna wersja mówi, że z pnia ściętego dębu wyrosła cudownie jodełka, którą poganie uznali za znak i zaczęli czcić jako symbol nowej wiary.

Cuda przypisywane Bonifacemu obejmują zarówno wydarzenia z jego życia, jak i pośmiertne. Za życia miał uzdrawiać chorych i egzorcyzmować opętanych. Po śmierci jego relikwie w opactwie Fulda były związane z licznymi uzdrowieniami, szczególnie z chorób oczu i gorączki. Jedna z opowieści mówi o pielgrzymie, który odzyskał wzrok po modlitwie przy grobie św. Bonifacego. Inne cuda dotyczyły ochrony przed nieszczęściami, takimi jak burze czy najazdy, co przypisywano jego wstawiennictwu. Kult Bonifacego rozprzestrzenił się w Anglii, szczególnie w Devon, gdzie był czczony jako lokalny święty, choć jego relikwie nie były przechowywane w katedrze w Exeter. „Vita Bonifatii” Willibalda, napisana ok. 760 roku, jest głównym źródłem tych opowieści.

A teraz wracamy do miasta Exeter…

Budowę obecnej katedry rozpoczęli Normanowie w 1114 roku, a jej najstarszymi zachowanymi częściami są dwie masywne wieże transeptu. W 1133 roku katedra została konsekrowana, choć prace trwały dalej. Między 1180 a 1244 rokiem wzniesiono krużganki i kapitularz, a w 1270 roku biskup Walter Branscombe zainicjował 90-letnią przebudowę w stylu gotyckim, która nadała katedrze obecny kształt, ukończony na początku XV wieku.